Ghế trống ở đường chạy 400 mét rào cản: Điền kinh Việt Nam sau mùa vàng Jakarta

Hàng ghế thứ bảy trên khán đài sân vận động Hàng Đẫy, khu vực dành cho phóng viên, trống gần hết vào một buổi chiều cuối tháng Sáu. Dưới đường chạy, hai vận động viên nữ vẫn miệt mài với những lượt chạy nước rút cuối cùng. Không khán giả, không ống kính, không tiếng hô. Tôi ngồi lại sau khi đồng nghiệp đã rời đi, nhìn những vạch xuất phát trắng in trên mặt đường đỏ, và trong đầu hiện lên hình ảnh một tấm huy chương vàng được trao muộn bốn năm. Tấm huy chương ấy thuộc về Quách Thị Lan, ở nội dung 400 mét rào cản nữ, tại Đại hội Thể thao châu Á Jakarta 2026. Cô về đích thứ hai. Người về nhất sau đó bị tước kết quả vì doping, và tấm bạc của Lan được nâng lên thành vàng. Một chiến thắng có thật, được trao trong im lặng, giữa một khán đài đã tắt đèn từ lâu.

Tôi từng ngồi 45 phút bên lề một sân cỏ để nghe một nữ tiền vệ kể về những bữa cơm muộn sau buổi tập. Khoảng 45 phút bên lề sân cỏ, một đời không bao giờ cũ. Bài học ấy theo tôi suốt những năm sau đó, khi tôi chuyển từ viết về kết quả sang viết về con người đằng sau kết quả. Và nó đưa tôi đến với điền kinh nữ, nơi những câu chuyện lớn nhất thường nằm ở những đường chạy vắng người.

Nói về thời kỳ vàng của điền kinh Việt Nam, người ta thường nhắc đến Jakarta 2026. Ở đó, đoàn thể thao Việt Nam có những khoảnh khắc hiếm hoi đứng trên bục châu lục ở các nội dung điền kinh nữ. Quách Thị Lan với 400 mét rào cản, Nguyễn Thị Oanh với 3000 mét vượt chướng ngại vật, cùng một vài gương mặt khác, tạo nên một lớp vận động viên mà đến nay vẫn chưa có người kế tiếp. Tôi nhớ năm đó tôi ngồi trong phòng biên tập, theo dõi từng lượt chạy qua màn hình, ghi chú lại thời gian của từng vòng và tự hỏi liệu mùa vàng này có kéo dài.

Bảy năm sau, hướng tới Đại hội Thể thao châu Á Aichi-Nagoya 2026, bức tranh đã khác. Nguyễn Thị Oanh bước sang tuổi 31. Quách Thị Lan cũng đã qua tuổi 30. Với một vận động viên chạy 3000 mét vượt chướng ngại vật, đỉnh cao sinh lý thường nằm ở khoảng 25 đến 30 tuổi, và ở tuổi 31, dung tích oxy tối đa cùng khả năng hồi phục đều đi xuống. Với một vận động viên 400 mét rào cản, tốc độ và tần số bước chạy cũng bắt đầu giảm theo quy luật tự nhiên của cơ thể. Điều đáng nói không nằm ở chuyện họ già đi, mà ở chuyện phía sau họ không có ai.

Trên khán đài nước Nga, tôi nghe thấy nhiều ghế trống mang tên phụ nữ. Câu đó tôi viết năm 2026, khi cả tòa soạn đổ dồn vào World Cup và tôi được giao mảng bóng đá nữ. Nó đúng với bóng đá, và nó cũng đúng với điền kinh. Những ghế trống ấy kể một câu chuyện lớn hơn chuyện khán giả vắng mặt. Đó là những lớp vận động viên không được sinh ra, những cô gái không được phát hiện, những đường chạy không có người chạy.

Quách Thị Lan là trường hợp đáng phân tích kỹ nhất, vì tấm huy chương vàng của cô mang trong nó hai câu chuyện cùng lúc. Thứ nhất, đó là một thành tích thể thao có thật: về nhì ở một kỳ Á vận hội là điều mà rất ít vận động viên điền kinh Việt Nam làm được. Thứ hai, việc tấm bạc được nâng thành vàng vì người về nhất, một vận động viên người Bahrain gốc Nigeria, bị tước kết quả do vi phạm quy định phòng chống doping, khiến thành tích ấy bị đặt trong một vòng tranh luận không hồi kết. Có người nói nó không trọn vẹn. Tôi cho rằng cách nói đó bất công với Lan. Cô không chọn cách mình giành huy chương. Cô chỉ chạy hết sức mình, và thành tích của cô đứng vững qua mọi lần rà soát. Giá trị của một tấm huy chương không nằm ở việc người khác bị loại, mà nằm ở việc chính mình đã hoàn thành cuộc đua trong giới hạn cho phép.

Nhưng nếu bỏ qua yếu tố doping, vẫn còn một điều khác cần nhìn thẳng. Mức thành tích đỉnh cao của Lan ở nội dung 400 mét rào cản từng nằm trong nhóm cạnh tranh của châu lục, nhưng nó chưa bao giờ là sự thống trị tuyệt đối. Ở giai đoạn sung sức nhất, cô chạy quanh mốc 55 giây, đủ để vào chung kết châu Á và cạnh tranh huy chương, nhưng không đủ để tạo khoảng cách với phần còn lại. Khi tuổi tác lấy đi tốc độ và khả năng hồi phục, khoảng cách ấy càng mong manh. Đây là điều mà bảng thành tích không nói ra, nhưng bất kỳ ai từng ngồi bên đường chạy đều hiểu.

Nguyễn Thị Oanh là một câu chuyện khác, nhưng cùng một quy luật. Ở Jakarta 2026, cô giành huy chương đồng nội dung 3000 mét vượt chướng ngại vật, một thành tích đáng tự hào. Bước vào năm 2026, ở tuổi 31, cô đứng trước một vùng khắc nghiệt. Nội dung này đòi hỏi khả năng chịu đựng và hồi phục sau mỗi vòng chạy, những thứ mà cơ thể người ở độ tuổi này không còn cung cấp dồi dào như trước. Để lặp lại tấm huy chương đồng, cô sẽ phải chiến thắng đối thủ, và cả đồng hồ sinh học của chính mình.

Tôi theo dõi Oanh qua nhiều mùa giải. Điều tôi nhớ nhất ở cô không phải thành tích, mà là cách cô chuẩn bị trước mỗi lượt chạy: cúi xuống, chạm tay vào vạch xuất phát, hít một hơi dài, rồi đứng thẳng lên. Một nghi thức nhỏ, lặp đi lặp lại. Tôi từng viết rằng đó là khoảnh khắc cô ấy nói chuyện với chính mình. Năm 2026, nghi thức ấy có thể vẫn còn, nhưng cơ thể đằng sau nó đã khác. Sau mỗi bàn thắng, tôi hỏi: người phụ nữ nào đã mất ngủ vì điều đó? Với Oanh, người phụ nữ mất ngủ ấy chính là cô, mỗi đêm trước một lượt chạy.

Ở đường bơi, Nguyễn Huy Hoàng từng tạo nên một trong những cuộc đối đầu đáng nhớ nhất của thể thao Việt Nam tại Á vận hội. Năm 2026, anh bơi nội dung 200 mét hỗn hợp cá nhân, ganh đua trực tiếp với Sun Yang, và giành huy chương bạc. Đó là đỉnh cao trong sự nghiệp của anh. Bốn năm sau, ở một kỳ Á vận hội khác, anh chỉ còn huy chương đồng. Sự đi xuống này không phải là thất bại cá nhân. Nó là quy luật của môn bơi đỉnh cao, nơi một phần trăm giây được quyết định bởi những thứ nằm ngoài ý chí. Trong thể thao đỉnh cao, người ta không thua vì yếu đi, mà thua vì người khác tiến nhanh hơn.

Nguyễn Thị Ánh Viên, người từng là biểu tượng của bơi lội nữ Việt Nam với những tấm huy chương châu lục, đã giải nghệ trước năm 2026. Cô không còn dữ liệu thi đấu hiện tại. Sự ra đi của cô để lại một khoảng trống mà đến nay chưa ai lấp được, và đó là một phần lý do khiến bức tranh chung trở nên im lặng hơn. Một bản hợp đồng có ngày hết hạn, nhưng một câu chuyện đời người thì không. Ánh Viên đã khép lại trang thi đấu của mình, và câu chuyện của cô vẫn đang được kể theo một cách khác.

Cần nói thêm về cơ chế dự Á vận hội. Khác với Olympic, nơi các vận động viên phải đạt chuẩn thành tích để có suất, Á vận hội chủ yếu dựa trên suất mời và thành tích khu vực. Điều này có nghĩa là một vận động viên Việt Nam hàng đầu gần như chắc chắn có mặt ở Aichi-Nagoya 2026, ngay cả khi phong độ đã xuống. Cánh cửa vào giải không khép lại, nhưng cánh cửa lên bục huy chương thì hẹp hơn nhiều. Và trong trường hợp này, áp lực không đến từ chỉ tiêu của đoàn thể thao. Nó đến từ kỳ vọng của khán giả, những người vẫn nhớ về mùa vàng Jakarta và mong chờ một điều tương tự.

Ở đây, có một góc nhìn mà tôi cho là nghịch lý, và nó thường bị bỏ qua trong các cuộc tranh luận về thể thao Việt Nam. Khi một lớp vận động viên vàng son đi qua, phản ứng quen thuộc của công chúng là tiếc nuối, và phản ứng quen thuộc của giới truyền thông là tìm kiếm người kế nhiệm. Cả hai phản ứng này đều dễ hiểu, nhưng cả hai đều đặt sai trọng tâm. Vấn đề không nằm ở việc không có người kế nhiệm Quách Thị Lan hay Nguyễn Thị Oanh. Vấn đề nằm ở việc hệ thống đào tạo trẻ đã ngừng sản sinh ra những vận động viên đủ chuẩn để bước vào vòng chung kết châu lục từ sau năm 2026.

Nhìn sang bên kia biên giới, Thái Lan cho thấy một bức tranh ngược lại. Puripol Boonson, vận động viên chạy nước rút trẻ, đã đạt chuẩn Olympic ở nội dung 100 mét, điều mà điền kinh Việt Nam chưa làm được trong nhiều năm. Ở môn cầu lông, Kunlavut Vitidsarn trở thành một trong những tay vợt hàng đầu châu lục và thế giới. Indonesia tiếp tục duy trì sức mạnh ở các nội dung cầu lông với đội hình dày. Trong khi đó, các nội dung điền kinh nữ của Việt Nam phụ thuộc vào một nhóm nhỏ vận động viên đã qua tuổi đỉnh cao.

Có một sự dịch chuyển quyền lực đang diễn ra ở thể thao Đông Nam Á, và nó không được ghi trên bảng tỷ số. Đó là sự dịch chuyển về chiều sâu của lực lượng, về số lượng vận động viên có thể cạnh tranh ở cấp châu lục. Thái Lan và Indonesia đang xây dựng chiều sâu ấy. Việt Nam đang sống bằng những ký ức của mùa vàng Jakarta. Sức mạnh thật của một nền thể thao không nằm ở đỉnh cao nhất mà nó từng đạt, mà ở độ dày của lớp người đang chờ phía sau.

Tôi quay lại hình ảnh buổi chiều trên khán đài Hàng Đẫy. Hai vận động viên nữ vẫn chạy, và tôi vẫn ngồi đó. Có một điều tôi học được sau nhiều năm làm nghề: những khoảnh khắc đáng giá nhất thường không có khán giả. Khi sân vận động trống rỗng, những tiếng nói bình thường bỗng trở thành thủ lĩnh. Những người mẹ đưa con đi tập lúc năm giờ sáng, những huấn luyện viên tình nguyện ở các tỉnh, những cô bé chạy một mình trên đường làng — họ là những người sẽ quyết định tương lai của điền kinh nữ Việt Nam, không phải những tấm huy chương đã được trao.

Nhìn bảng tỷ số, tôi học được cách đọc những gì không được ghi. Điều không được ghi ở đây là một thế hệ đang chờ được sinh ra. Tôi mong đợi ở Aichi-Nagoya 2026 không phải một tấm huy chương vàng khác, mà là sự xuất hiện của một gương mặt mới trên đường chạy, một cô gái mà chúng ta chưa từng nghe tên, người sẽ khiến chúng ta phải học lại cách đánh vần. Nếu điều đó xảy ra, mùa vàng Jakarta sẽ không còn là đỉnh cao duy nhất, mà chỉ là điểm khởi đầu của một câu chuyện dài hơn.