Đường cong trưởng thành của Nguyễn Anh Tú: Bốn tháng đánh cược vào sự bền vững

Set thứ năm, tỉ số 9-9, Nguyễn Anh Tú bước lên giao bóng. Cậu ấy chọn xoáy ngang ngắn rơi ở giữa bàn. Bóng đáp xuống đúng nửa bàn đối phương, rồi bật dài ra mép biên trái. Đối thủ trả bằng xoáy lên nhanh, buộc Anh Tú phải lùi nửa mét. Cậu ấy không giật. Cậu ấy chặn kê và bắt đối phương phải đánh thêm một quả nữa. Đó là điểm 10-9, và đó cũng là toàn bộ câu chuyện về chàng trai mười bảy tuổi này trong bốn tháng vừa qua. Trong bốn tháng, tại giải vô địch trẻ quốc gia, cậu ấy đã chơi mười một trận thắng trong mười hai trận. Phóng viên theo đội ghi được cú đúp ba bàn thắng trong hai trận tại giải U19, và truyền thông đã nhanh chóng chạy tít gọi cậu ấy là hiện tượng. Nhưng nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, người ta sẽ bỏ qua một thực tế khác trong bảng dữ liệu mà tôi tự ghi trong từng trận: tỉ lệ giao bóng thắng điểm trực tiếp chỉ đạt 68%, và chỉ số thể lực VO2max của cậu ấy thấp hơn mức trung bình đội trẻ, dao động từ 52 đến 54 ml/kg/phút, trong khi nhóm dẫn đầu ở lứa tuổi này thường đạt 58 đến 60. Đó là con số không nói dối. Và với một người đã hai mươi ba năm đứng trên đường biên, con số luôn là nơi tôi bắt đầu đào. Dữ liệu chỉ cho thấy phần nổi, còn phần chìm phải tự tay đào. Điều tôi thấy khi xem lại băng hình, và đây là điểm mà bảng thống kê không hề phản ánh được, là cấu trúc vận động của Anh Tú trong pha xử lý ngắn. Cậu ấy giao bóng xong thì bước chân thứ hai thường trễ khoảng ba phần mười giây. Với những đối thủ trẻ trong nước, khoảng trễ đó không thành vấn đề, vì tốc độ xoáy trung bình của giải U19 chỉ đạt khoảng 60 vòng mỗi giây, và bóng đến vừa đủ để cậu kịp xoay người. Nhưng nếu đặt cậu vào một trận giao lưu với đội tuyển tỉnh, nơi tốc độ xoáy có thể vượt 90 vòng mỗi giây, khoảng trễ đó trở thành một lỗ hổng mà một tay vợt đọc giao bóng tốt có thể bồi liên tục vào góc trái. Tôi đã kiểm tra bằng một cách đơn giản: chọn năm trận trong mùa giải, đánh dấu từng pha mà Anh Tú phải lùi khỏi bàn quá nửa mét. Trong số 34 pha như vậy, cậu thắng lại được 19 pha, tức 56%. Con số đó trông không tệ cho đến khi đặt cạnh 78% tỉ lệ thắng điểm của cậu khi đứng trong bàn. Sự chênh lệch 22 điểm phần trăm này chính là toàn bộ biên giới của cậu ấy lúc này: cậu ấy giỏi ở pha thứ nhất, không đủ giỏi ở pha thứ hai. Có một nguyên tắc mà tôi học được khá muộn trong nghề. Ở giải trẻ, mười một trận thắng trong mười hai trận là một mẫu số quá nhỏ để kết luận bất cứ điều gì về một tay vợt mười bảy tuổi. Nhưng nó lại đủ lớn để tạo ra một áp lực vô hình, và áp lực đó thường hiện ra ở những chỉ số không ai ghi chép: số lần cậu ấy đổi chiến thuật giữa set, số lần cậu ấy gọi hội ý khi bị dẫn trước, số lần cậu ấy nhìn về phía ban huấn luyện sau khi mất điểm. Ba năm đại dịch dạy tôi một điều: không có gì là hằng số. Trong suốt thời gian dịch bệnh, tôi đã viết lại rất nhiều bài về những quy tắc tưởng như bất di bất dịch. Lợi thế sân nhà, chẳng hạn, đã tụt từ 46% xuống 39% chỉ trong ba tháng đầu khi khán đài trống. Tâm lý con người thay đổi khi môi trường thay đổi, và điều đó đúng với cả những vận động viên mười bảy tuổi. Nên khi thấy truyền thông đẩy Anh Tú lên vị trí của một thần đồng, tôi không vội phản bác. Tôi chỉ tự hỏi: môi trường nào đang tạo ra chuỗi thắng này, và môi trường nào sẽ làm nó chậm lại? Câu trả lời có ở chính lịch thi đấu. Toàn bộ mười hai trận trong bốn tháng đều diễn ra ở cấp quốc gia, với các đối thủ phần lớn cùng lứa tuổi và chưa từng thi đấu quốc tế. Điều đó không làm giảm giá trị những trận thắng, nhưng nó xác định rõ tầng địa chất mà chúng ta đang đứng. Một khi Anh Tú bước ra đấu trường có đối thủ đọc giao bóng ở trình độ cao hơn, hai thứ sẽ bị thử thách đầu tiên: tốc độ bước chân thứ hai và khả năng giữ nhịp tấn công liên tục ở khoảng cách xa bàn. Tôi không tin vào thứ hạng. Tôi tin vào phòng tập đóng cửa lúc ba giờ sáng. Có một chi tiết khiến tôi chú ý hơn tất cả các bảng thống kê. Trong ba buổi tập mà tôi được theo dõi, sau khi kết thúc giáo án chính, Anh Tú ở lại thêm khoảng bốn mươi phút và tập lặp lại đúng một bài: giao bóng xong, lùi nửa mét, chặn kê bằng trái tay. Cậu ấy tập bài đó không phải vì huấn luyện viên yêu cầu. Cậu ấy tập vì cậu ấy biết, có lẽ bằng trực giác, rằng điểm yếu nằm đúng ở đó. Và đó là loại dữ liệu mà không bảng thống kê nào ghi lại được: ý thức tự định vị lỗ hổng của bản thân. Có những viên ngọc nằm quá sâu, mà máy móc không với tới. Cần nói rõ một điều để tránh hiểu lầm. Những gì tôi trình bày ở đây không phải bản án cho một tay vợt trẻ. Tỉ lệ 68% giao bóng thắng điểm ở giải U19 không phải là dấu hiệu của sự yếu kém; ở nhiều tay vợt cùng lứa tuổi, con số đó chỉ nằm quanh 62 đến 65%. Vấn đề không phải là con số hiện tại. Vấn đề là khoảng cách giữa con số hiện tại và con số mà cậu ấy sẽ phải đạt tới ở cấp độ tiếp theo, và liệu bốn tháng tới có đủ để thu hẹp khoảng cách đó trước khi cậu ấy được đưa vào một giải quốc tế. Đây là điểm mà cách kể chuyện thể thao thường đi sai đường. Truyền thông cần một câu chuyện hoàn chỉnh: cậu bé nghèo, gia đình hy sinh, huấn luyện viên tận tụy, và một chuỗi thắng để chứng minh rằng niềm tin đã được đền đáp. Nhưng sự phát triển của một vận động viên không có cấu trúc kể chuyện. Nó có cấu trúc của một đường cong không đều, với những đỉnh nhọn và những đoạn phẳng, và người ta chỉ nhận ra đoạn phẳng khi nó kéo dài đủ lâu để trở thành một vấn đề. Trước khi viết về một tài năng, tôi đọc lại ba lần. Lần thứ tư mới tin mắt mình. Ba lần đọc lại đó, với Anh Tú, đã thay đổi cách tôi nhìn cậu ấy. Lần đầu, tôi thấy một chuỗi thắng. Lần thứ hai, tôi thấy một cấu trúc kỹ thuật có điểm yếu rõ ràng ở pha thứ hai. Lần thứ ba, tôi thấy một câu hỏi về môi trường: liệu hệ thống đào tạo trẻ hiện tại có đủ dày để nâng cậu ấy lên cấp độ tiếp theo, hay sẽ giữ cậu ấy ở lại trong vùng an toàn của những trận thắng cấp quốc gia? Và lần thứ tư, tôi mới dám tin rằng câu hỏi đó quan trọng hơn cả chuỗi mười một trận thắng. Mỗi thế hệ cầu thủ là một tầng địa chất. Phải bỏ lớp đất mới thấy hóa thạch. Trong trường hợp này, lớp đất là những con số của giải U19, và hóa thạch là khoảng trễ ba phần mười giây ở bước chân thứ hai. Nếu chỉ dừng ở lớp đất, chúng ta sẽ có thêm một bài ca ngợi nữa về một tài năng trẻ, và sẽ không ai chuẩn bị cho cậu ấy khi đối thủ đầu tiên ở cấp quốc tế khai thác đúng khoảng trễ đó. Nếu đào xuống lớp thứ hai, chúng ta có cơ hội biến một điểm yếu thành một phần của giáo án, và biến bốn tháng tới thành bốn tháng có mục đích thay vì bốn tháng trôi theo đà. Có một câu hỏi mà tôi vẫn giữ lại cho mình sau mỗi bài viết kiểu này: chúng ta đang theo dõi một vận động viên, hay đang theo dõi một câu chuyện mà chúng ta muốn được nghe? Hai thứ đó không giống nhau, và trong trường hợp của Anh Tú, chúng đang tách ra khá rõ. Một bên là tỉ lệ 68%, khoảng trễ ba phần mười giây, và 56% ở ngoài bàn. Một bên là những tít báo về một thần đồng. Bốn tháng tới sẽ là lúc để biết bên nào đúng. Và tôi sẽ có mặt ở đó, với một cuốn sổ và một bảng dữ liệu trống, sẵn sàng ghi lại những gì thực sự xảy ra trên bàn, thay vì những gì chúng ta hy vọng sẽ thấy.