Cờ vua có phải môn thể thao 'kém biểu cảm' nhất? Góc nhìn gây tranh luận từ một cựu vận động viên cầu lông

Trong nhiều năm, cờ vua luôn nằm ở một vị trí đặc biệt trong hệ sinh thái thể thao toàn cầu. Đây là môn được công nhận là thể thao trí tuệ, có hệ thống giải đấu chuyên nghiệp dày đặc, có liên đoàn quốc tế với lịch sử hơn một thế kỷ và hàng triệu người chơi ở mọi lứa tuổi. Nhưng song hành với vị thế đó là một câu hỏi chưa bao giờ thực sự được trả lời trọn vẹn: liệu cờ vua có đủ sức hấp dẫn để giữ chân khán giả phổ thông, những người không tự chơi cờ? Câu hỏi ấy vừa được tiếp thêm một tiếng nói mới, đến từ bên ngoài giới cờ.

Naganethra Reddy, cựu vận động viên cầu lông hiện làm việc trong lĩnh vực phát triển bền vững của thể thao, đã đưa ra nhận định rằng cờ vua là một trong những môn thể thao kém biểu cảm nhất. Cần nhấn mạnh ngay từ đầu: đây là một ý kiến cá nhân mang tính thẩm mỹ và trải nghiệm khán giả, không phải phân tích kỹ thuật, không phải tuyên bố về trình độ của bất kỳ kỳ thủ nào, và cũng không kèm theo bất kỳ dữ liệu thi đấu nào.

Người đưa ra nhận định là ai?

Naganethra Reddy không phải một kỳ thủ chuyên nghiệp. Cô xuất thân từ cầu lông, một môn thể thao đối kháng có đặc trưng là biểu đạt thể chất liên tục và rất dễ nhìn thấy: những pha bật nhảy, những cú lao người cứu cầu, tốc độ vung vợt, sự gắng sức hiện rõ trên từng đường nét cơ thể. Sau khi rời sàn đấu, cô chuyển sang làm việc trong lĩnh vực phát triển bền vững của thể thao, với kinh nghiệm gắn bó cùng nhiều nền tảng thể thao đua xe điện và các giải đấu quốc tế.

Cô có gốc gác tại Bengaluru, Ấn Độ, và hiện sinh sống, làm việc tại London, Vương quốc Anh. Chính sự kết hợp giữa xuất thân Nam Á và môi trường hành nghề châu Âu khiến góc nhìn của cô mang tính liên ngành: vừa hiểu văn hóa thể thao đông đảo người xem ở một quốc gia đang trỗi dậy mạnh mẽ về cờ vua, vừa quen với cách ngành công nghiệp thể thao phương Tây đo lường giá trị thương mại của một bộ môn.

Điểm đáng chú ý là quan hệ của cô với cờ vua mang tính giải trí, gia đình hơn là cạnh tranh đỉnh cao. Theo nội dung được chia sẻ, Naganethra Reddy bén duyên với bàn cờ nhờ người anh trai của mình, người mà cô mô tả là rất khó đánh bại. Đó là một điểm khởi đầu quen thuộc của hàng triệu người trên thế giới: cờ vua đến với họ qua một người thân, một người bạn, một đối thủ trong nhà, chứ không qua một học viện hay một lò đào tạo chuyên nghiệp.

Vì sao 'biểu cảm' lại trở thành thước đo?

Trong ngôn ngữ của ngành thể thao, 'biểu cảm' không đồng nghĩa với việc vận động viên phải nhảy múa hay ăn mừng. Nó mô tả mức độ mà một môn thể thao truyền tải được nỗ lực, cảm xúc và diễn biến tới người xem chỉ bằng những gì diễn ra trên sân đấu. Một môn thể thao có độ biểu cảm cao sẽ để khán giả nhìn thấy ai đang chiếm ưu thế, ai đang kiệt sức, ai đang lật ngược tình thế, ngay cả khi họ không hiểu luật.

Cờ vua vận hành theo cách ngược lại. Toàn bộ kịch tính của nó diễn ra bên trong đầu của hai kỳ thủ. Khi một đòn tấn công chết người được thực hiện, biểu hiện bên ngoài của người thực hiện có thể chỉ là một cái nhíu mày, một ngón tay nhấc quân cờ, hoặc vài phút im lặng trước khi đi nước đi quyết định. Với người hiểu cờ, khoảnh khắc đó căng thẳng không kém gì một pha đập cầu quyết định. Với khán giả phổ thông, đó có thể chỉ là hai người ngồi bất động trước một bàn gỗ trong nhiều giờ.

Đây chính là vùng xám mà nhận định của Naganethra Reddy chạm tới. Cô không phủ nhận chiều sâu trí tuệ của cờ vua. Cô đặt câu hỏi về khả năng của bộ môn này trong việc chuyển hóa chiều sâu đó thành trải nghiệm có thể cảm nhận được đối với người ngoài cuộc.

Góc nhìn từ người ngoài ngành có giá trị gì?

Trong ngành truyền thông thể thao, ý kiến từ những người không chuyên về một bộ môn cụ thể thường bị đánh giá thấp. Nhưng ở khía cạnh thị trường, đây lại là nhóm khán giả quan trọng nhất: nhóm chưa bị thuyết phục, chưa có thói quen theo dõi, và là nguồn tăng trưởng tiềm năng cho bất kỳ bộ môn nào muốn mở rộng tệp người xem.

Nhận định của Naganethra Reddy vì thế nên được đọc như một điểm dữ liệu về nhận thức công chúng, chứ không phải như một bài phê bình chuyên môn. Cô đại diện cho một nhóm quan sát viên có uy tín trong giới thể thao nói chung, có kinh nghiệm làm việc với các sự kiện thể thao quốc tế, nhưng chỉ tiếp xúc với cờ vua ở mức giải trí cá nhân. Khi một người như vậy nói cờ vua khó xem, đó là tín hiệu về rào cản tiếp cận, không phải về chất lượng của bộ môn.

Cũng cần nhìn nhận mặt còn lại: một người từng thi đấu cầu lông ở trình độ cao có tiêu chuẩn rất cụ thể về thế nào là một môn thể thao hấp dẫn. Tiêu chuẩn đó được xây dựng từ một bộ môn mà mọi nỗ lực đều hiện ra thành hình. Áp tiêu chuẩn ấy lên cờ vua, kết luận 'kém biểu cảm' gần như là điều tất yếu, nhưng nó phản ánh khoảng cách về hệ quy chiếu nhiều hơn là một đánh giá công bằng.

Cờ vua đã và đang làm gì để dễ xem hơn?

Trên thực tế, ngành cờ vua không đứng yên trước vấn đề này. Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, các giải đấu lớn đã đưa vào sử dụng nhiều công cụ nhằm hạ thấp rào cản cho người xem phổ thông. Nổi bật nhất là thanh đánh giá thế trận theo thời gian thực, thường được gọi là Eval Bar, hiển thị trực quan bên nào đang có lợi và lợi ở mức nào. Công cụ này biến một thế cờ vốn vô hình thành một tín hiệu có thể đọc được trong vài giây.

Song song đó là sự thay đổi trong cách bình luận. Các kênh phát sóng giải đấu hiện kết hợp giữa chuyên gia phân tích và người dẫn chuyện có khả năng kể lại mạch kịch tính của ván đấu bằng ngôn ngữ đời thường. Việc gắn tên tuổi, câu chuyện cá nhân và bối cảnh lịch sử vào từng kỳ thủ cũng giúp người xem có lý do để theo dõi, ngay cả khi họ chưa hiểu hết các biến chiến thuật.

Bên cạnh đó, chính các nền tảng chơi cờ trực tuyến đã trở thành một cửa ngõ khác. Người mới có thể học luật, chơi với máy hoặc với người lạ ở bất kỳ trình độ nào, rồi từ đó tiến dần tới việc xem các giải đấu chuyên nghiệp. Quá trình này khác hoàn toàn với cách cờ vua tiếp cận khán giả hai mươi năm trước, khi muốn theo dõi một giải đấu người ta gần như phải tự chơi cờ ở mức khá.

Tranh luận về thể thức và tỷ lệ hòa

Một nhánh khác của cuộc tranh luận liên quan trực tiếp tới khả năng xem của cờ vua là thể thức thi đấu. Tỷ lệ hòa cao ở các ván đấu đỉnh cao từ lâu đã được xem là rào cản đối với khán giả phổ thông, bởi một ván hòa thường không mang lại cảm giác thỏa mãn cho người xem lần đầu. Nhiều giải đấu đã phản ứng bằng cách bổ sung các ván nhanh hoặc siêu chớp để phân định thắng thua, hoặc điều chỉnh luật thi đấu nhằm hạn chế những ván hòa ngắn thiếu cống hiến.

Những thay đổi này cho thấy ban tổ chức hiểu rõ vấn đề mà nhận định của Naganethra Reddy đang nói tới. Khác biệt nằm ở chỗ: giới cờ coi đó là bài toán thiết kế trải nghiệm, còn người ngoài ngành thường nhìn nó như một thuộc tính cố hữu của bộ môn.

Bức tranh thực tế có bi quan như vậy?

Nhận định 'kém biểu cảm' được đưa ra trong bối cảnh cờ vua đang có những bước tiến rõ rệt về mức độ phổ biến, đặc biệt trên các nền tảng trực tuyến và trong nhóm khán giả trẻ. Sự xuất hiện của các kỳ thủ kiêm nhà sáng tạo nội dung, các buổi phát trực tiếp có bình luận, và việc cờ vua trở thành chủ đề quen thuộc trên mạng xã hội đã tạo ra một tệp người xem mới mà bộ môn này chưa từng có trước đây.

Điều đó không phủ nhận quan sát của cựu vận động viên cầu lông, nhưng đặt nó vào đúng tỷ lệ. Cờ vua có thể kém biểu cảm hơn cầu lông, bóng đá hay điền kinh nếu đo bằng tiêu chí biểu đạt thể chất. Nhưng khả năng giữ chân khán giả của một bộ môn không chỉ phụ thuộc vào biểu đạt thể chất, mà còn vào chất lượng kể chuyện, mức độ dễ hiểu của luật chơi và sự sẵn có của nội dung.

Điều gì đáng rút ra cho ngành cờ vua Việt Nam?

Với Việt Nam, nơi cờ vua có truyền thống mạnh và từng sản sinh nhiều kỳ thủ đẳng cấp quốc tế, nhận định trên là một lời nhắc hữu ích. Việc có kỳ thủ giỏi chưa tự động tạo ra lượng khán giả tương xứng. Khoảng cách giữa thành tích thi đấu và mức độ quan tâm của công chúng chỉ được thu hẹp khi bộ môn chủ động đầu tư vào phần khán giả: bình luận dễ hiểu, hình ảnh trực quan, câu chuyện kỳ thủ và các sản phẩm nội dung ngắn.

Nói cách khác, nếu cờ vua được xem là kém biểu cảm, thì phần việc còn lại thuộc về những người làm truyền thông và tổ chức giải đấu: tạo ra sự biểu cảm thay vì chờ đợi nó xuất hiện. Đó là cách mà nhiều bộ môn từng bị coi là khó tiếp cận đã tự thay đổi để phù hợp với thói quen tiêu thụ thể thao hiện đại.

Kết luận

Phát biểu của Naganethra Reddy không phải một bản cáo trạng chống lại cờ vua, cũng không phải một phân tích chuyên môn. Đó là ý kiến của một người làm thể thao chuyên nghiệp, nhìn cờ vua từ bên ngoài và từ trải nghiệm chơi cờ giải trí cùng anh trai. Giá trị của nó nằm ở chỗ buộc giới cờ phải trả lời một câu hỏi cũ bằng những công cụ mới: làm thế nào để người chưa từng chơi cờ vẫn cảm nhận được kịch tính của một ván đấu đỉnh cao.

Câu trả lời sẽ không đến từ việc phản bác rằng cờ vua có chiều sâu, bởi điều đó chưa bao giờ bị nghi ngờ. Câu trả lời sẽ đến từ việc chứng minh rằng chiều sâu ấy có thể được nhìn thấy, được cảm nhận và được chia sẻ bởi nhiều người hơn. Đó là bài toán của toàn bộ ngành thể thao, không riêng gì cờ vua.