Bản báo cáo trống rỗng và chỗ trũng dữ liệu của võ thuật Việt

2 giờ sáng, tôi mở tệp báo cáo phân tích gửi về từ một đơn vị dữ liệu thể thao. Tám mục, mỗi mục một dòng, dòng nào cũng là "không đủ thông tin để đánh giá". Danh sách điểm thông tin: rỗng, không một mục nào. Tiêu đề bài gốc: N/A. Nguồn: N/A. Nhãn lĩnh vực: "martial_arts" — một cái nhãn thô chưa chuẩn hóa, đủ sức chứa cả MMA, quyền Anh, kickboxing, Muay Thái, sanda lẫn wushu taolu. Năm hệ thống thi đấu, năm cách chấm điểm khác nhau đến mức không thể dùng chung một cái thước.

Tôi đọc lại ba lần. Không tên võ sĩ, không tên trận, không hiệp đấu, không một con số nào. Chỉ có bộ khung chờ dữ liệu và một khoảng trống đúng bằng kích thước của sự thật.

Cảm giác ấy quen thuộc với tôi. Nó giống khoảnh khắc đứng trước một sàn đấu đã bật đèn nhưng không ai bước ra. Trong bóng đá, tôi từng có những đêm như thế: xem lại 90 phút, ghi từng pha, rồi nhận ra băng ghi hình hỏng từ phút 12. Bạn biết trận đấu có thật. Bạn chỉ không chứng minh được nó.

Nhiều người sẽ gấp tệp lại và viết một bài khác. Tôi ngồi với nó, vì một bản báo cáo trống rỗng cũng là dữ liệu. Nó cho biết chuỗi sản xuất thông tin đã đứt ở đoạn nào, và đứt vì lý do gì.

Một nền võ thuật nhiều chất liệu, một hạ tầng dữ liệu mỏng

Việt Nam có đủ nguyên liệu cho một ngành dữ liệu võ thuật tử tế. Quyền Anh có Nguyễn Thị Tâm, tuyển thủ nữ từng bước ra sàn Olympic; có Trương Đình Hoàng với các trận chuyên nghiệp có đai khu vực. Muay Thái có Nguyễn Trần Duy Nhất, gương mặt gắn với nhiều kỳ World Games và các giải quốc tế. Wushu taolu có Dương Thúy Vi, người gắn với hàng loạt tấm huy chương SEA Games. Thêm vào đó là sanda, kickboxing, và vài năm trở lại đây là MMA phong trào với các sự kiện trong nước cùng một vài giải châu Á.

Trên mặt báo, tất cả nằm chung một nhãn: "võ thuật". Ba chữ ấy tiện cho tiêu đề và tai hại cho phân tích.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi — cả trên sàn lẫn qua màn hình — tôi ghi chép được rất nhiều thứ trong một hiệp: ai giữ trung tâm, ai bị dồn về góc chết, nhịp ra đòn dày hay thưa, ai thở bằng miệng từ hiệp hai. Nhưng khi mở bảng thống kê của một sự kiện võ thuật trong nước, tôi thường chỉ thấy ba dòng: tên, kết quả, phương thức kết thúc. Với bóng đá, tôi có xG, PPDA, số pha pressing ở một phần ba sân đối phương. Với võ thuật, tôi có một dòng chữ.

Năm hệ thống chấm điểm nằm dưới một cái nhãn

Quyền Anh chuyên nghiệp và MMA dùng hệ thống 10 điểm bắt buộc: người thắng hiệp được 10, người thua 9 hoặc thấp hơn, ba giám định độc lập. Sanda chấm theo số đòn hợp lệ và các pha vật ngã, có trường hợp một cú vật đổi chiều cả hiệp. Muay Thái có thang điểm riêng cho đòn vào thân và cách kiểm soát clinch. Wushu taolu chấm bài biểu diễn: độ khó cộng chất lượng kỹ thuật, không có đối thủ nào để so.

Đem logic thắng-thua áp lên taolu là một lỗi phân loại. Nó giống việc lấy bảng điểm môn nhảy cầu để bình luận một trận bóng đá: các con số đều là số, nhưng chúng không nói cùng một ngôn ngữ.

Một cái nhãn gộp năm hệ thống chấm điểm sẽ sinh ra một thước đo không đo được gì cả. Và đó chính là thứ nằm trong tệp báo cáo lúc 2 giờ sáng: một nhãn thô, chưa chuẩn hóa, chưa gắn nhánh con. Người viết báo cáo không thể biết nên dùng logic thắng-thua hay logic điểm kỹ thuật, nên đành để trống tất cả.

Cân nặng: biến số quan trọng nhất và ít được công bố nhất

Trong võ thuật, khoảng cách giữa cân thực và cân lên bàn cân là một trong những biến số có sức nặng lớn nhất. Nó quyết định khả năng hồi nước, khả năng chịu đòn ở hiệp ba, và về dài hạn là nguy cơ chấn thương thần kinh.

Ở các giải quốc tế lớn, người ta công bố cân chính thức, đôi khi cả cân thực trước trận. Ở nhiều sự kiện trong nước, thông tin ấy nằm trong ảnh chụp bảng cân hoặc một dòng tin ngắn. Không có cân thực, không có lịch sử sụt cân, không có ghi nhận lần nào trượt cân — thì không có cách nào tính được rủi ro. Tôi có thể nói võ sĩ ấy "trông khô", và đó là mức chính xác cao nhất mà một người quan sát bên ngoài có thể đạt tới. "Trông khô" không phải dữ liệu.

Tổ chức: ba bộ luật trong cùng một sự nghiệp

Một võ sĩ Việt Nam có thể đồng thời là thành viên đội tuyển quốc gia thi đấu theo luật của liên đoàn, là võ sĩ tự do ở một sự kiện chuyên nghiệp trong nước, và là ứng viên cho một suất SEA Games. Ba bộ luật, ba hệ thống xếp hạng, ba cách tính suất.

Hệ quả là mọi câu hỏi về giá trị thị trường đều thiếu mẫu số. Muốn biết một võ sĩ đáng giá bao nhiêu, bạn cần biết anh ta đang ở tầng nào của hệ thống. Nhưng hệ thống không có tầng rõ ràng, nên câu hỏi tự triệt tiêu.

Kết quả trận đấu nằm trong ảnh chụp bảng điểm, và ảnh chụp thì không đếm được.

Đó là lý do kỹ thuật khiến bản báo cáo trở về trống rỗng. Một trận đấu có thật, có khán giả, có diễn biến. Nhưng bản ghi của nó không tồn tại dưới dạng bảng: không cột tên, không cột hạng cân, không cột số đòn trúng, không cột thời điểm kết thúc. Khi hệ thống thu thập gặp một trang chỉ có ảnh, video nhúng hoặc một tiêu đề, nó trả về danh sách rỗng. Rỗng không đồng nghĩa với việc không có trận đấu. Rỗng có nghĩa là trận đấu không được ghi lại theo cách một cỗ máy đọc được.

Sức khỏe: những thứ không ai đếm

Ba đầu vào của một bảng sàng lọc nguy cơ thần kinh là số đòn nhận vào đầu, số lần bị hạ đoạt, và cường độ tập đối kháng. Cả ba đều không được công bố ở hầu hết sự kiện trong nước. Số lần bị hạ đoạt thì khán giả có thể đếm bằng mắt. Số đòn nhận vào đầu thì không ai đếm.

Án treo y tế sau trận — thứ gần như mặc định ở các bang có ủy ban thể thao — hầu như không xuất hiện trong thông tin công khai. Không có án treo, không có dữ liệu về thời gian hồi phục, và cũng không có cách nào kiểm tra xem một võ sĩ trở lại sàn sớm hơn mức nên trở lại hay không.

Cảm xúc khán giả cũng là một biến số

Người ta hay nói phân tích dựa trên dữ liệu là lạnh lùng. Tôi không thấy thế. Khi một võ sĩ quê Hải Phòng bước lên sàn, tiếng hô dưới khán đài là một biến số quan sát được: nó thay đổi nhịp ra đòn ở hiệp đầu, và nó biến mất ở hiệp ba nếu thể lực không theo. Cảm xúc không phải thứ cần gạt khỏi phân tích; nó là thứ cần được đặt vào đúng ô của nó. Vấn đề nằm ở chỗ ô ấy chưa tồn tại trong bảng dữ liệu của chúng ta, nên cảm xúc cứ trôi tự do và cuối cùng lấp vào chỗ của số liệu.

Chuỗi truyền dẫn: từ phòng tập đến màn hình

Một võ sĩ đi từ phòng tập địa phương, qua đội tuyển, qua sự kiện, đến màn hình. Ở mỗi chặng, một lớp dữ liệu bị rơi lại. Phòng tập biết số buổi tập và cường độ đối kháng, nhưng không công bố. Sự kiện biết số đòn và thời điểm kết thúc, nhưng chỉ đưa ra kết quả. Truyền hình biết số người xem, nhưng con số ấy không quay ngược được về chặng đầu. Kết quả là một chuỗi ba mắt xích với ba lỗ hổng, không mắt xích nào nói chuyện được với mắt xích nào.

Sân vắng không nghèo đi; nó lột bỏ lớp ồn ào để dữ liệu tự nói. Tôi học câu này trong mùa bóng đá không khán giả. Nó đúng với võ thuật theo cách khắc nghiệt hơn: ở đây, lớp ồn ào không phải tiếng khán đài, mà là những câu bình luận đầy tự tin được viết ra để lấp chỗ trống.

Góc nhìn ngược: bản báo cáo trống rỗng trung thực hơn một bản báo cáo đầy đủ mà sai

Có một nghịch lý trong nghề này. Người viết càng khẳng định chắc chắn, càng được chia sẻ. Người viết càng nêu giới hạn, càng bị cho là thiếu nhiệt.

Bản báo cáo tôi mở lúc 2 giờ sáng không khẳng định gì. Nó ghi "không đủ thông tin" ở tám vị trí, và vì thế nó không lừa ai. Một bản báo cáo khác, nếu được viết bởi người muốn có sản phẩm để nộp, hoàn toàn có thể điền vào tám dòng ấy những câu nghe rất hợp lý: "võ sĩ có nền tảng thể lực tốt", "phong độ đang lên", "lợi thế sân nhà". Không câu nào kiểm chứng được, và cũng không câu nào sai đến mức bị bắt lỗi.

Điều đáng lo nhất nằm ở chỗ khác. Trong bảng kiểm tuân thủ, mọi ô đều ghi "không đủ thông tin". Người đọc vội sẽ hiểu đó là "không có vấn đề". Không có vấn đề và không có dữ liệu là hai trạng thái khác nhau hoàn toàn, và chỉ một trong hai trạng thái ấy là an toàn.

Trong võ, khoảng trống nguy hiểm nhất là khoảng trống bạn không nhìn thấy. Dữ liệu cũng vậy. Một ô trống trong bảng không phải một ô sạch; nó là một ô chưa được kiểm tra.

Mọi sơ đồ đều lỗi thời vào phút 70; người giỏi sửa sơ đồ ngay trong đầu. Bản báo cáo này lỗi thời ngay từ phút đầu tiên, và việc cần làm không phải vẽ lại nó cho đẹp, mà là tìm xem dữ liệu đã rơi ở đâu.

Khoảng tối còn lại

Có một điều tôi không thể xác định: vì sao tệp ấy trống. Ba khả năng cùng tồn tại và không thể tách rời bằng chính dữ liệu tôi có. Một là bài gốc có thật nhưng bộ trích xuất hỏng — trang chặn truy cập, nội dung dựng bằng mã động, hoặc lỗi mã hóa. Hai là bài gốc chưa từng được đưa vào hệ thống, và những dòng "N/A" chỉ là khuôn mẫu mặc định. Ba là bài gốc vốn không có thân bài: một tiêu đề, một tấm ảnh, một dòng kết quả.

Tôi nghiêng về khả năng thứ ba, nhưng chỉ ở mức nghi ngờ. Một bài viết về võ thuật mà không nêu tên một võ sĩ nào là chuyện bất thường. Bất thường ấy gợi ý nguồn gốc không phải một bài báo kể chuyện, mà là một trang kết quả, một bảng thi đấu, hoặc một dòng trạng thái trên mạng xã hội.

Tôi viết chậm, xem nhanh, và tin vào số liệu hơn lời hứa. Nhưng tôi cũng biết giới hạn của mình: có những khoảng trống mà một người ngồi trước màn hình không thể lấp, dù đọc lại bao nhiêu lần.

Việc cần làm, bắt đầu từ một bảng

Nếu mỗi sự kiện võ thuật trong nước công bố một bảng duy nhất — tên võ sĩ, hạng cân, cân chính thức, số hiệp, phương thức kết thúc, số đòn trúng nếu có — thì toàn bộ chuỗi phân tích phía sau sẽ chạy được. Không cần cảm biến, không cần công nghệ đắt tiền. Chỉ cần một người ngồi lại sau trận và điền vào bảng.

Một trận đấu là một cuốn sách; người thường đọc kết cục, tôi đọc chú thích. Và trong cuốn sách võ thuật Việt, phần chú thích đang bị xé mất từng trang.

Câu hỏi tôi giữ lại cho mình, và cho những người làm truyền thông thể thao: nếu một bản báo cáo trống rỗng vẫn hữu ích hơn một bài bình luận đầy ắp tính từ, thì vì sao chúng ta vẫn thưởng cho bài bình luận ấy mỗi ngày?