El Búho và cái chết trên võ đài không giấy phép: khi 'đòn bị cấm' là câu chuyện sai

El Búho và cái chết trên võ đài không giấy phép: khi "đòn bị cấm" là câu chuyện sai

Đêm diễn tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio", thị trấn Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, miền trung Mexico. Đèn vàng, khán đài chật, không khí đặc mùi mồ hôi và bụi. Giữa võ đài, một trọng tài 75 tuổi tên Gerardo Germán Pineda — làng đấu vật Mexico quen gọi ông bằng biệt danh "El Búho", Con Cú — bước vào vị trí giữa hai đô vật. Vài giây sau, ông nằm sấp xuống sàn. Ít ngày sau, ông qua đời.

Người thực hiện động tác là El Hijo de Fishman, đô vật thuộc biên chế công ty El Patrón Espectáculos. Ngày 7 tháng 10, anh bị bắt với cáo buộc ngộ sát. Rồi anh được thả. Khoản bồi thường được nhắc nhiều nhất là 585.525 peso, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ, theo nhà báo Antonio Nieto. Một nguồn khác, ADN Noticias, đưa ra con số khác.

75 tuổi. Ngày 7 tháng 10. 32.000 đô la. Ba mốc ấy gần như là toàn bộ những gì một khán giả Việt Nam biết về vụ việc. Và chính vì chỉ nắm ba mốc ấy, họ đang đọc sai câu chuyện. Hơn hai mươi lăm năm theo dõi các môn võ và những sân khấu biểu diễn khắp châu Á - Thái Bình Dương dạy tôi một điều: mỗi khi đám đông lao vào một cái tên, thường là họ đang né một hệ thống.

Bối cảnh: một vở diễn, không phải một trận đấu

Trước khi mổ xẻ, phải làm rõ một chuyện mà báo chí đại chúng thường gộp lẫn. Lucha libre — đấu vật tự do Mexico — không phải một môn thể thao đối kháng. Nó là nghệ thuật biểu diễn được dàn dựng, một loại hình "đấu võ có kịch bản". Kết quả thắng thua được sắp đặt từ trước, các đô vật phối hợp với nhau chứ không tranh đấu thật, và những cú ngã — "bump" — là một phần của vở diễn.

Điều này thay đổi hoàn toàn cách chúng ta đọc sự việc. Không có bảng xếp hạng hạng cân, không có thành tích đối đầu, không có tỷ lệ knock-out để so sánh. Đừng đọc bảng số. Hãy đọc câu chuyện mà bảng số không dám kể. Ở đây, câu chuyện nằm ở bốn tầng: danh tính của động tác, quyết định đưa một người 75 tuổi lên sàn, cơ chế pháp lý giải quyết vụ việc, và lỗ hổng quản trị đã cho phép tất cả những điều trên xảy ra.

Sự việc xảy ra ở một đêm diễn độc lập, quy mô địa phương. Đơn vị tổ chức là El Patrón Espectáculos. Địa điểm là Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" ở Mineral de la Reforma, Hidalgo. Nạn nhân là trọng tài Gerardo Germán Pineda, 75 tuổi. Nghi phạm là El Hijo de Fishman, đô vật của chính đơn vị tổ chức này. Không có khán đài lớn, không có truyền hình quốc gia, không có hợp đồng triệu đô. Chỉ có một võ đài nhỏ và một người đàn ông ở tuổi mà xương sống cổ không còn đủ khả năng hấp thụ một cú va đập trực diện.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các đêm diễn võ thuật khắp châu Á, tôi nhận ra một quy luật: càng xuống thấp trong hệ thống, khoảng cách giữa biểu diễn và nguy hiểm thật càng mỏng. Ở các sân khấu lớn, an toàn là một phần của ngân sách. Ở các sân khấu nhỏ, an toàn là thứ bị cắt đầu tiên.

Tầng thứ nhất: đòn gì đã giết ông?

Đây là điểm nóng nhất và cũng mơ hồ nhất của vụ việc. Các báo cáo ban đầu nói về một đòn bị cấm mang tên "martinete" — một động tác đưa đối phương xuống theo tư thế đầu chúi trước, đặt trọng tâm lên vùng cổ, tiềm ẩn nguy cơ chấn thương cổ nghiêm trọng. Theo các báo cáo ấy, đòn này được sử dụng như một hành vi trả đũa: đô vật bị trừ điểm trong trận và mất kiểm soát.

Rồi video được công bố. Báo chí Mexico cho rằng đoạn ghi hình chỉ cho thấy một "contralona" — một động tác vật ngã thông thường, phổ biến, không nằm trong danh mục cấm. Nói cách khác, cái tên "đòn bị cấm" mà đám đông dùng để kết tội có thể đã được gán sai.

Chiến thuật chỉ là tấm áo khoác. Người mặc nó mới là thứ tôi soi kỹ. Trong một vở diễn có kịch bản, mọi động tác đều được sắp đặt trước. Nếu một đô vật lệch khỏi kịch bản vì bực tức — trong nghề gọi là đánh "stiff", đánh thật tay — thì đó chính là hành vi có thể nâng vụ việc từ "tai nạn" lên "sơ suất" hoặc "liều lĩnh". Nhưng cái tên của đòn không quan trọng bằng lực, mức kiểm soát và tình trạng của người nhận.

Một "contralona" thông thường cũng có thể gây tử vong nếu thực hiện với lực quá mạnh, sai thời điểm, hoặc lên một người không được bảo vệ đúng cách. Đây là sự thật mà cả hai phe — phe kết tội và phe bênh vực — đều né: động tác không giết người. Sự bất cẩn giết người.

Tầng thứ hai: một trọng tài 75 tuổi trên sàn

Nếu có một chi tiết khiến tôi dựng tóc gáy, thì đó là tuổi của nạn nhân. 75. Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi cao và cơ chế chấn thương vùng đầu - cổ gần như là một chống chỉ định tuyệt đối. Mật độ xương giảm, độ dẻo của cột sống cổ suy giảm, khả năng hồi phục sau chấn thương sụt giảm — tất cả cộng lại khiến một cú va đập duy nhất có thể là án tử.

Nhưng điều đáng nói hơn là câu hỏi: ai đã đặt một người 75 tuổi vào tình huống ấy? Trong làng đấu vật biểu diễn, trọng tài không phải lúc nào cũng chỉ đứng nhìn. Nhiều trọng tài là người trực tiếp nhận "bump" như một phần của vở diễn — họ bị xô, bị đẩy, bị vật ngã để tăng kịch tính. Một trọng tài 75 tuổi nhận cú ngã đầu là một lựa chọn an toàn gần như không thể bào chữa, bất kể đòn đó tên là gì.

Đây là điểm mà tôi cho là chắc chắn nhất trong toàn bộ vụ việc, và cũng là điểm bị bỏ qua nhiều nhất: trách nhiệm không nằm ở cái tên của đòn vật, mà ở quyết định đưa một người đàn ông 75 tuổi lên sàn nhận nó. Bất kỳ ai ký duyệt kịch bản đó — người dàn dựng, đơn vị tổ chức, chính bản thân trọng tài — đều mang một câu hỏi về nghĩa vụ bảo đảm an toàn.

Biệt danh "El Búho" và dòng phản ứng tiếc thương cho thấy ông là một nhân vật quen thuộc, được yêu mến ở cộng đồng địa phương. Điều đó chỉ làm câu hỏi thêm nặng: một người gắn bó với nghề hàng chục năm lại là người được bảo vệ ít nhất trong chính đêm diễn mà ông phục vụ.

Tầng thứ ba: tấm giấy phép bị thiếu

Và đây là nơi câu chuyện rời khỏi võ đài để bước vào phòng hành chính. Địa điểm tổ chức — Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" — đã bị đóng cửa tạm thời vì thiếu giấy phép. Trước đó, đã có những trở ngại trong việc thanh tra cơ sở này.

Nếu bạn muốn tìm một lỗi vi phạm rõ ràng, không thể tranh cãi, thì nó nằm ở đây. Khác với câu chuyện "đòn bị cấm" vốn còn mơ hồ, việc thiếu giấy phép là một sự thật hành chính được ghi nhận. Nó không phụ thuộc vào việc đoạn video cho thấy gì, cũng không phụ thuộc vào việc đô vật có cười hay không.

Hãy hình dung cấu trúc của làng đấu vật Mexico như một kim tự tháp. Trên đỉnh là các đại gia như AAA hay CMLL — nơi có hợp đồng, có bảo hiểm, có quy trình y tế, có danh mục đòn cấm được thực thi. Xuống dưới là các nhà tổ chức khu vực, rồi đến các đêm diễn độc lập ở địa phương — nơi giám sát lỏng lẻo, giấy phép bất thường, và gần như không có bảo hiểm. Đêm diễn ở Mineral de la Reforma nằm ở tầng đáy của kim tự tháp ấy.

Từ đáy bảng xếp hạng, tôi nhìn thấy một đế chế đang chờ ngày bừng tỉnh. Nhưng trong trường hợp này, cái đang ngủ quên không phải một đô vật tài năng, mà là một cơ chế an toàn. Ở tầng đáy, người ta không kiểm tra sức khỏe trọng tài trước khi để ông nhận một cú ngã đầu. Ở tầng đáy, người ta không mua bảo hiểm. Ở tầng đáy, giấy phép là thứ có thể bỏ qua.

Trong làng đấu vật biểu diễn, dòng tiền chảy rất khác nhau tùy tầng. Một đêm diễn độc lập ở địa phương có thể chỉ thu vài nghìn peso từ vé và đồ ăn, trả cho mỗi đô vật vài trăm peso, và trọng tài thường là người nhận ít nhất. Không có quỹ hưu trí, không có bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp, không có chế độ chăm sóc hậu giải nghệ. Đây là điểm tôi luôn nhấn mạnh khi nói về các môn võ và thể thao điện tử: tuổi nghề ngắn, nhưng hệ thống hỗ trợ hậu giải nghệ gần như bằng không.

Tầng thứ tư: được thả, nhưng không được minh oan

Ngày 7 tháng 10, El Hijo de Fishman bị bắt với cáo buộc ngộ sát — gây chết người do thiếu trách nhiệm, không có ý định giết. Sau đó, anh được thả. Nhiều người đọc tin này và hiểu thành "được minh oan". Đó là một cách hiểu sai.

Việc anh được thả diễn ra theo cơ chế công lý phục hồi của Mexico — Điều 186 Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia. Cơ chế này cho phép bị cáo và gia đình nạn nhân đạt một thỏa thuận bồi thường; khi thỏa thuận được cơ quan công tố hoặc tòa án phê duyệt và được thực hiện đầy đủ, quá trình truy tố hình sự sẽ chấm dứt.

Nói cách khác, đây là một sự giải quyết mang tính thủ tục, không phải một phán quyết minh oan. Vụ án bị đình chỉ, chứ không bị kết luận là không có tội. Và thỏa thuận ấy có điều kiện: nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện, quá trình điều tra hoặc truy tố có thể được nối lại.

Bản thân con số bồi thường cũng bị tranh cãi. Một nhà báo nêu 585.525 peso, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. Một nguồn khác đưa ra con số khác. Luật sư công bố thỏa thuận ban đầu không tiết lộ đầy đủ các điều khoản. Khi các con số không khớp, kết luận kinh tế nào cũng trở nên lung lay.

Với một cái chết, khoảng 32.000 đô la là một khoản khiêm tốn — nhất là ở một quốc gia nơi các đêm diễn độc lập hầu như không có bảo hiểm. Nó gợi ý rằng đây là một thỏa thuận phục hồi, được thúc đẩy bởi nhu cầu nhanh chóng và chắc chắn của gia đình, chứ không phải một bản án bồi thường thiệt hại. Và điều đáng chú ý nhất: khoản tiền ấy không sửa được lỗ hổng đã gây ra cái chết.

Nụ cười, chiếc mặt nạ và sự phẫn nộ

Có một hình ảnh đã châm ngòi cho làn sóng phẫn nộ lớn hơn cả bản thân vụ việc: bức ảnh El Hijo de Fishman bị bắt, mặt không đeo mặt nạ, và anh ta cười.

Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ — máscara — là danh tính thiêng liêng của đô vật. Bị lột mặt nạ trước công chúng là một sự sỉ nhục nặng nề. Việc công bố bức ảnh không mặt nạ đã là một hình thức phơi bày, và khi nó đi kèm một nụ cười, nó trở thành một tội lỗi cảm xúc trong mắt khán giả.

Nhưng đây là nơi tôi phải dừng lại và tách bạch. Nụ cười không chứng minh ý định phạm tội. Nó không chứng minh một đòn bị cấm được sử dụng có chủ đích. Nó chỉ chứng minh rằng một người đàn ông đã phản ứng theo cách mà công chúng không chấp nhận được trong hoàn cảnh đó. Có thể đó là sự vô cảm. Cũng có thể đó là một phản ứng thần kinh, một cách phòng vệ trước cú sốc. Chúng ta không biết, và việc gán ghép sự vô cảm với tội lỗi là một bước nhảy mà dư luận thường thực hiện quá nhanh.

Dư luận trong làng đấu vật cũng chia đôi. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy kết. Latin Lover bênh vực Fishman, thừa nhận rằng chính anh từng đẩy và tát trọng tài để tăng kịch tính. Đó là một chi tiết quan trọng: nếu ngay cả những ngôi sao hàng đầu cũng từng tham gia vào các hành vi có nguy cơ với trọng tài, thì vấn đề không nằm ở một cá nhân, mà ở cả một nền văn hóa coi nhẹ an toàn của người cầm còi.

Điều tôi có thể sai

Tôi phải thành thật về những giới hạn của mình. Toàn bộ phân tích về danh tính động tác dựa trên mô tả gián tiếp của báo chí về một đoạn video mà tôi chưa xem trực tiếp. Nếu đoạn video thực sự chỉ cho thấy một contralona thông thường, thì luận điểm "đòn bị cấm" của phe kết tội sụp đổ — nhưng nếu có bằng chứng khác cho thấy Fishman đánh "stiff" có chủ ý, thì bức tranh đảo ngược.

Tôi cũng thiếu dữ liệu quan trọng nhất: kết quả giám định pháp y chính thức về nguyên nhân tử vong. Chưa có nó, mọi kết luận về quan hệ nhân quả đều là tạm thời. Tôi không biết tình trạng sức khỏe nền của trọng tài, không biết mức độ huấn luyện hay lịch sử an toàn của Fishman, không biết có nhân viên y tế nào túc trực đêm hôm đó hay không. Sự vắng mặt của thông tin không phải là bằng chứng, nhưng nó buộc tôi phải giữ một khoảng lùi cho những gì mình chưa thấy.

Và tôi phải cẩn thận với một cám dỗ khác: biến vụ việc thành một cuộc thập tự chinh đạo đức. Bản chất của người viết "hot take" là dễ bị adrenaline cuốn đi. Cách sửa của tôi là viết lại theo công thức "họ đã không làm được điều này", thay vì công kích cá nhân.

Điều tôi đặt cược

Nếu phải đưa ra một dự đoán có thể kiểm chứng, tôi đặt cược vào hai điều, với một mốc thời gian rõ ràng.

Thứ nhất, trong vòng vài tháng tới, phản ứng của ngành sẽ mang tính cục bộ, không phải toàn quốc. Địa điểm đã bị đóng cửa vì thiếu giấy phép, và áp lực lớn nhất sẽ dồn vào việc siết chặt cấp phép tại Hidalgo, chứ không phải một cuộc cải cách toàn diện làng đấu vật Mexico. Biến số kiểm chứng: liệu cơ sở "11 de Julio" có được mở lại mà không kèm theo các điều kiện an toàn bổ sung hay không.

Thứ hai, cuộc tranh luận thực sự sẽ không dừng ở đòn vật, mà sẽ chuyển sang câu hỏi về bảo hiểm và sàng lọc y tế bắt buộc cho các đêm diễn độc lập. Nếu trong vòng một năm, xuất hiện những tuyên bố từ các đơn vị tổ chức hoặc hiệp hội về việc yêu cầu bảo hiểm và kiểm tra sức khỏe trọng tài, thì đó sẽ là dấu hiệu cho thấy vụ việc đã tạo ra một thay đổi thật. Biến số kiểm chứng: bất kỳ thông báo chính thức nào về quy định an toàn mới ở cấp khu vực.

Còn nếu không có gì thay đổi — nếu vụ việc khép lại bằng một khoản bồi thường, một địa điểm mở lại, và một làn sóng phẫn nộ lắng xuống — thì chúng ta sẽ biết rằng cái chết của El Búho không phải là một bi kịch cá nhân, mà là một dấu hiệu của một hệ thống đã chọn không nhìn. Một hệ thống mà ở đó, người ta có thể mua sự im lặng bằng 32.000 đô la, nhưng không thể mua lại một tấm giấy phép đã bị bỏ qua từ đầu.

Cái chết của một trọng tài 75 tuổi không nên chỉ là một dòng tin. Nó nên là một câu hỏi mà làng võ khắp thế giới — kể cả ở Việt Nam — phải tự trả lời: chúng ta đang bảo vệ ai, khi người bảo vệ luật chơi lại là người ít được bảo vệ nhất?