Cú ngã ở Hidalgo: Một động tác, hai cách gọi tên và khoảng trống pháp lý của đấu vật độc lập Mexico

Tôi tua lại đoạn băng ba lần trước khi dám viết câu đầu tiên. Khung hình không dài, chỉ vài giây, nhưng đủ để thấy một người đàn ông 75 tuổi đứng ở vị trí mà ở tuổi đó không ai nên đứng. Ngày 7 tháng 10, tại Trung tâm Thể thao và Văn hóa "11 de Julio" ở Mineral de la Reforma, bang Hidalgo, Mexico, trọng tài Gerardo Germán Pineda, biệt danh "El Búho", con cú, bước vào một buổi diễn lucha libre độc lập. Ông nhận một cú ném từ đô vật El Hijo de Fishman. Đầu ông chạm sàn. Vài ngày sau, ông qua đời. Cảnh sát bắt Fishman cùng ngày với cáo buộc ngộ sát do sơ suất. Đến cuối tháng, anh được trả tự do, không phải vì được minh oan, mà vì một thỏa thuận bồi thường ngoài tòa. Trong vụ này, thứ đầu tiên cần đọc không phải là tiền, mà là tuổi: 75. Lucha libre không phải môn võ đối kháng thực chiến. Đây là một loại hình nghệ thuật trình diễn có dàn dựng, nơi mỗi cú ném, mỗi pha ngã, mỗi lần đập lưng xuống sàn đều được thống nhất trước giữa các đô vật. Người trong nghề gọi đó là một trận đấu có kịch bản. Vì vậy, khi phân tích một sự cố như vụ việc ở Hidalgo, các thước đo quen thuộc của thể thao đối kháng đều không có chỗ đứng. Không có bảng điểm. Không có trọng tài chấm điểm. Không có hạng cân. Không có thành tích thắng thua được ghi nhận như một chỉ số năng lực. Thứ thay thế những thước đo đó là một bộ tiêu chuẩn khác: giao thức an toàn trong sàn, cơ học của các động tác dàn dựng, trách nhiệm của người biểu diễn và trọng tài, giấy phép tổ chức sự kiện, và trách nhiệm hình sự khi một buổi diễn kết thúc bằng một cái chết. Đây là lăng kính tôi buộc phải dùng, bởi nếu áp khung phân tích của quyền anh hay MMA vào vụ này, tôi sẽ đọc sai bản chất sự việc ngay từ câu hỏi đầu tiên. Sự kiện ở Mineral de la Reforma do công ty El Patrón Espectáculos tổ chức. Đây là một buổi diễn khu vực, thuộc tầng thấp nhất của hệ thống đấu vật Mexico, bên dưới các đại gia như AAA hay CMLL, những nơi có giao thức y tế và bảo hiểm nghiêm ngặt hơn. Ở tầng độc lập, mức độ giám sát thấp hơn nhiều, giấy phép hoạt động thường không đầy đủ, và bảo hiểm cho người biểu diễn gần như không tồn tại. Địa điểm tổ chức sau đó bị đóng cửa tạm thời vì thiếu giấy phép. Đây là một vi phạm quản lý cụ thể, có tài liệu xác nhận, khác hẳn với tranh cãi về tên gọi động tác, vốn chỉ là câu chuyện được kể lại qua nhiều nguồn chưa đối chiếu xong. Tôi theo dõi các buổi diễn độc lập ở khu vực này từ nhiều năm. Điều tôi học được là tầng độc lập của lucha libre vận hành như một chợ phiên: người tổ chức thuê địa điểm theo ngày, tập hợp dàn đô vật địa phương, mời một trọng tài có uy tín trong cộng đồng, và bán vé tại cửa. Không có ủy ban y tế. Không có bác sĩ vành đai. Không có quy trình kiểm tra sức khỏe trước khi ai đó bước lên sàn. Trong bối cảnh đó, việc một trọng tài 75 tuổi tham gia vào một pha ngã không phải là ngoại lệ hiếm gặp, mà là một thực tế đã tồn tại nhiều năm, chỉ chờ một sự cố đủ nghiêm trọng để lộ ra. Câu hỏi trung tâm của vụ việc nằm ở một chi tiết kỹ thuật tưởng chừng nhỏ: động tác gây tử vong tên là gì? Các báo cáo ban đầu nói rằng Fishman đã sử dụng "martinete", một động tác bị cấm, trong đó người nhận bị đưa đầu xuống sàn trước, tạo áp lực cực lớn lên cổ. Theo các báo cáo này, Fishman thực hiện động tác đó vì anh đã bị trừ điểm trong trận và mất bình tĩnh. Đó là một cáo buộc nặng: không phải tai nạn, mà là sự trả đũa. Nhưng báo chí Mexico sau đó công bố video từ hiện trường, và theo mô tả, đoạn băng chỉ cho thấy một "contralona", một động tác ném người ra sau khá phổ biến, không nằm trong danh sách cấm. Bản thân hồ sơ phân tích cũng ghi nhận rằng tên gọi động tác và mối liên hệ nhân quả với cái chết vẫn đang tranh cãi. Đây là điểm mấu chốt: nếu video thực sự chỉ cho thấy một contralona, thì câu chuyện "động tác bị cấm", thứ đã thổi bùng làn sóng phẫn nộ ban đầu, có khả năng đã bị phóng đại hoặc mô tả sai. Độ tin cậy ở mức trung bình, bởi lẽ tôi chỉ tiếp cận được mô tả gián tiếp về đoạn băng, không phải chính đoạn băng. Nhưng ở đây có một nghịch lý kỹ thuật mà ít người ngoài ngành bỏ qua. Trong một trận đấu có kịch bản, động tác được dàn dựng trước. Nếu một đô vật lệch khỏi kịch bản vì bực tức, trong nghề gọi là đánh "stiff", tức là dùng lực thật thay vì lực giả, thì hành vi đó mới là thứ nâng vụ việc từ "tai nạn" lên "sơ suất" hoặc "liều lĩnh". Động cơ bị trừ điểm, nếu có thật, chính là chi tiết mang tải trọng pháp lý lớn nhất. Nhưng nó cũng là chi tiết chưa được xác minh độc lập. Đây là khoảng trống bằng chứng lớn nhất của vụ án tính đến thời điểm này. Biến số quyết định thứ hai là sự tham gia thể chất của trọng tài. Trong lucha libre, có một vai trò gọi là trọng tài nhận ngã, nghĩa là trọng tài không chỉ đứng quan sát mà còn tham gia vào các pha ngã như một phần của màn trình diễn. Một trọng tài 75 tuổi nhận bất kỳ cú ngã nào, kể cả cú được coi là thường lệ, là một lựa chọn an toàn cực đoan và khó biện minh, bất kể động tác cuối cùng được gọi là gì. Ở tuổi 75, mật độ xương, độ linh hoạt của cổ và khả năng hồi phục đều giảm mạnh. Trong y học thể thao đối kháng, sự kết hợp giữa tuổi cao và cơ chế chấn thương đầu-cổ gần như là một chống chỉ định tuyệt đối. Ba ngày xem lại băng, rồi một chi tiết tự lộ ra: vấn đề không nằm ở động tác, mà ở người được chọn để nhận nó. Đây là điều quan trọng nhất về mặt cơ học: tên gọi của động tác không quyết định hậu quả. Một động tác phổ biến vẫn có thể gây chấn thương cổ tử vong nếu được thực hiện với lực quá mức, sai thời điểm, hoặc lên một người nhận không được bảo vệ đúng cách. Tên gọi ít quan trọng hơn lực, khả năng kiểm soát, và tình trạng của người nhận. Đó là lý do tại sao lập luận pháp lý xoay quanh câu hỏi về mức độ cẩu thả, chứ không chỉ là danh tính động tác. Cáo buộc ban đầu là ngộ sát do sơ suất. Nếu chứng minh được một động tác bị cấm, có chủ đích, gây tổn hại cao, thì mức cáo buộc có thể nặng hơn. Nếu chứng minh được đó chỉ là một contralona thông thường và cái chết là tai nạn không thể tránh, thì mức độ trách nhiệm có thể rất thấp. Đây là lập trường mà huyền thoại El Hijo del Santo đã bảo vệ khi ông gọi vụ việc là một tai nạn và cảnh báo công chúng đừng vội quy tội. Làn sóng phẫn nộ công chúng ở Mexico trong vụ này không đến từ bằng chứng pháp lý. Nó đến từ một bức ảnh. Sau khi bị bắt, Fishman bị chụp ảnh, và trong bức ảnh đó, anh ta cười. Trong văn hóa lucha libre, chiếc mặt nạ, tiếng Tây Ban Nha gọi là máscara, là danh tính thiêng liêng của đô vật. Việc công bố ảnh anh ta không đeo mặt nạ đã là một hình thức bêu xấu công khai. Nhưng nụ cười mới là thứ thực sự châm ngòi. Công chúng đọc nụ cười đó là sự thiếu tôn trọng, thậm chí là sự vô cảm trước cái chết. Và trong một cộng đồng mà nghi thức và danh dự được đặt cao, tín hiệu đó lan nhanh hơn bất kỳ thông tin kỹ thuật nào. Tôi không có đủ dữ liệu để kết luận nụ cười đó có nghĩa gì. Nó có thể là phản ứng căng thẳng, một cơ chế phòng vệ vô thức trước áp lực bị bắt giữ. Nó cũng có thể là sự thờ ơ thật sự. Trước khi tin một lời đồn, tôi đếm từng pha bóng. Và điều tôi đếm được ở đây là: nụ cười không chứng minh ý định phạm tội. Nhưng nó chắc chắn định hình phán xét của công chúng, và có thể cả định kiến pháp lý trong một quy trình mà bằng chứng pháp y vẫn chưa được công bố đầy đủ. Các đồng nghiệp trong ngành chia rẽ theo đường lối tai nạn. El Hijo del Santo gọi đây là một tai nạn và cảnh báo đừng vội quy tội. Latin Lover bảo vệ Fishman, nhưng thừa nhận chính mình từng đẩy hoặc tát trọng tài để tạo kịch tính. Những lời bảo vệ này không xóa đi trách nhiệm, nhưng chúng cho thấy rằng việc để một trọng tài 75 tuổi nhận cú ngã không phải là quyết định của riêng một đô vật. Đó là quyết định của cả một hệ thống: người đặt lịch, người tổ chức, người cấp phép, và cả người đã đồng ý bước lên sàn ở tuổi 75. Điểm mù lớn nhất của câu chuyện truyền thông là ở đây. Họ tập trung vào động tác và nụ cười, trong khi vấn đề cấu trúc nằm ở chỗ khác. Một sự kiện không giấy phép, không bảo hiểm, không sàng lọc y tế, lại để một người 75 tuổi bước vào vùng nguy hiểm. Khi khán đài trống, sân cỏ bắt đầu kể chuyện thật. Và ở Hidalgo, câu chuyện thật là câu chuyện về những buổi diễn không ai giám sát, nơi rủi ro được chuyển hết sang người biểu diễn. Vụ việc ở Hidalgo đã khép lại về mặt thủ tục, nhưng chưa khép lại về mặt hệ thống. Theo cơ chế công lý phục hồi trong Bộ luật Tố tụng Hình sự Quốc gia Mexico, cụ thể là Điều 186, một thỏa thuận bồi thường giữa gia đình nạn nhân và bị cáo có thể chấm dứt truy tố nếu được cơ quan công tố phê duyệt và thực hiện đầy đủ. Số tiền được nhà báo Antonio Nieto nêu là 585.525 peso, tương đương khoảng 32.000 đô la Mỹ. Nhưng con số này bị tranh cãi, khi ADN Noticias đưa ra một mức khác. Đây là một thỏa thuận công lý phục hồi, không phải một bản án. Điều đó có nghĩa: việc trả tự do cho Fishman là kết quả của một thủ tục, không phải một sự minh oan. Nếu nghĩa vụ bồi thường không được thực hiện đầy đủ, cuộc điều tra có thể được mở lại. Vụ án đang ngủ, chứ chưa đóng. Đây là chi tiết mà truyền thông đại chúng thường bỏ qua khi đưa tin về các thỏa thuận ngoài tòa. Và câu hỏi lớn hơn vẫn treo lơ lửng: nếu một cái chết trong buổi diễn độc lập có thể được giải quyết bằng một thỏa thuận riêng, thì động lực nào buộc các nhà tổ chức nhỏ phải đầu tư vào bảo hiểm, giấy phép và sàng lọc y tế? Một thỏa thuận bồi thường giải quyết nỗi đau của một gia đình, nhưng nó không sửa được hệ thống đã tạo ra nỗi đau đó. Việc địa điểm bị đóng cửa vì thiếu giấy phép là một phản ứng hành chính địa phương, không phải một cải cách ngành. Trong nhiều năm theo dõi các buổi diễn độc lập, tôi nhận ra một quy luật: những sự cố nghiêm trọng thường không tạo ra thay đổi ngay lập tức. Chúng tạo ra một khoảng lặng, rồi khoảng lặng đó bị lấp đầy bởi tin tức tiếp theo. Để một cái chết trở thành chất xúc tác cho cải cách, cần ba điều kiện: kết luận pháp y rõ ràng về cơ chế chấn thương, một cơ chế bồi thường không thể bị vô hiệu hóa bằng thỏa thuận riêng, và một tiêu chuẩn an toàn tối thiểu cho các buổi diễn không giấy phép. Hiện tại, cả ba điều kiện đều chưa được đáp ứng. Tôi chọn tin băng quay, vì băng quay không có cảm xúc. Nhưng lần này, băng quay không cho tôi câu trả lời. Nó chỉ cho tôi một câu hỏi: ai chịu trách nhiệm khi không ai chịu trách nhiệm? Và câu hỏi đó sẽ còn treo trên mỗi tấm vé bán tại cửa của những buổi diễn độc lập tiếp theo, cho đến khi một kết luận pháp y, một bản án, hoặc một quy định mới buộc ngành này phải trả lời.