Pakistan: khi điện mặt trời giá rẻ lật ngược hệ thống điện lực

Ở Port Qasim, một chủ nhà máy nhìn lên mái nhà của mình và thấy điều mà không một nhà hoạch định chính sách nào ở Islamabad tính trước. Những tấm pin mặt trời phủ kín mái, tạo ra khoảng một phần năm lượng điện ông cần, với mức giá chưa bằng một phần ba giá điện lưới. Nếu mái đủ rộng, ông nói, ông sẽ chuyển hẳn sang 100%. Không biểu tình, không nghị quyết nào. Chỉ là một phép tính đơn giản, được lặp lại trên hàng trăm nghìn mái nhà, và cộng lại, nó đang viết lại cục diện điện lực của một quốc gia hơn 250 triệu dân. Để hiểu điều gì đang xảy ra, hãy nhìn vào những con số. Điện mặt trời chiếm khoảng 20% sản lượng điện của Pakistan trong năm 2026, tăng từ mức chỉ khoảng 3% vào đầu thập niên. Trong mười hai tháng tính đến tháng 7 năm 2026, lượng điện tiêu thụ qua các công ty phân phối của Pakistan thấp hơn gần 12% so với ba năm trước đó. Đây không phải một xu hướng nhỏ; đây là một cuộc dịch chuyển cấu trúc, diễn ra nhanh hơn bất kỳ dự báo nào. Bối cảnh của nó nằm ở dòng vốn Trung Quốc theo Sáng kiến Vành đai và Con đường. Bảy nhà máy nhiệt điện than do Trung Quốc chuyển giao cho Pakistan từ năm 2026, với tổng chi phí khoảng 9,6 tỷ USD. Dư nợ gắn với các tài sản than do Trung Quốc tài trợ ở mức 3,1 tỷ USD trong năm ngoái. Các khoản thanh toán quá hạn cho những nhà máy điện Trung Quốc đã vượt 1,5 tỷ USD tính đến tháng 8. Riêng nhà máy Port Qasim, khoản quá hạn đã chạm gần 300 triệu USD vào tháng 6. Cùng lúc, nhập khẩu pin lưu trữ từ Trung Quốc của Pakistan đạt khoảng 392 triệu USD trong nửa đầu năm, tăng 150% so với cùng kỳ. Con số này nói lên một điều: người dân Pakistan không chỉ mua tấm pin, họ đang mua cả khả năng tự chủ. Mặt trời không chỉ cạnh tranh với lưới điện; nó đang thay thế lưới điện. Điều gì đã đưa Pakistan đến đây? Ba yếu tố. Giá điện lưới cao. Lưới điện không đáng tin cậy. Và tấm pin giá rẻ. Kết hợp lại, chúng biến Pakistan thành thị trường xuất khẩu năng lượng mặt trời lớn thứ ba của Trung Quốc trong năm ngoái. Và chúng biến một giải pháp kỹ thuật thành một hiện tượng văn hóa: người ta kể rằng tấm pin mặt trời thậm chí đã trở thành của hồi môn trong đám cưới. Chính sự phổ biến đó khiến mọi nỗ lực chính sách nhằm đảo ngược xu hướng trở nên cực kỳ khó khăn về mặt chính trị. Không ai có thể đánh thuế hay cấm đoán một thứ đã nằm trên mái nhà của số đông. Nhưng đây là lúc câu chuyện trở nên phức tạp. Mỗi khách hàng rời bỏ lưới điện để chuyển sang mặt trời đều khiến gánh nặng của những người ở lại tăng thêm. Muhammad Mujahid, người đứng đầu Innovo Corp., một doanh nghiệp nhập khẩu công nghệ sạch, mô tả tình hình bằng một cụm từ đáng chú ý: “Đây giống như một vòng xoáy tử thần đối với tất cả các công ty điện lực.” Khi doanh thu bán điện giảm nhưng chi phí cố định và nghĩa vụ nợ vẫn nguyên, các công ty phân phối buộc phải tăng giá hoặc xin trợ cấp. Tăng giá lại đẩy thêm khách hàng sang mặt trời. Vòng xoáy tự nuôi chính nó. Đây là điểm mà phân tích thông thường hay bỏ qua: nguồn gốc của căng thẳng không nằm ở tấm pin, mà ở cấu trúc chi phí cố định của mô hình điện lực tập trung. Các nhà máy than được thiết kế để chạy ở một công suất nhất định, với dòng tiền ổn định để trả nợ. Khi nhu cầu sụt giảm, hệ số sử dụng công suất giảm, nhưng khoản nợ thì không giảm theo. Kinh tế đơn vị xấu đi nhanh hơn nhiều so với mức sụt giảm nhu cầu. Đó là lý do các khoản quá hạn tăng vọt, chứ không phải vì các nhà máy bỗng nhiên vận hành kém. Và đây là nghịch lý trung tâm. Trung Quốc không chỉ là bên thua trong câu chuyện này. Trung Quốc vừa là người thắng lớn nhất ở phía năng lượng mới — với tấm pin và pin lưu trữ bán chạy — vừa là người thua lớn nhất ở phía năng lượng cũ — với các nhà máy than đang mang nợ quá hạn. Một quốc gia nắm cả hai đầu của cùng một sự dịch chuyển. Cách kể thông thường, “mặt trời thắng, than thua”, bỏ lỡ sự thật rằng cùng một quốc gia đang đứng ở cả hai phía của bàn cân. Về phía Pakistan, chính phủ đang tìm cách kéo dài thời hạn trả nợ thay vì xin giảm nợ gốc. Bộ trưởng Năng lượng Awais Leghari nói rõ rằng ông không kỳ vọng bất kỳ khoản cắt giảm nợ gốc nào. Các quan chức Trung Quốc, cho đến nay, vẫn chưa sẵn sàng nhượng bộ lớn. Các giải pháp đang được cân nhắc bao gồm tái cấp vốn và chuyển đổi công năng những nhà máy chạy dưới công suất. Cần nói thẳng: kéo dài thời hạn trả nợ làm dịu dòng tiền, nhưng không giải quyết vấn đề gốc là hệ số sử dụng công suất. Nó chỉ dời điểm đau về tương lai. Và trong khi đó, mỗi tấm pin mới lắp đặt là một phần nhu cầu lưới điện bị mất đi vĩnh viễn. Có một khoảng trống trong câu chuyện này mà ít ai nhắc tới: sự im lặng của những tấm pin. Không tiếng động cơ, không tiếng tuabin. Chỉ có ánh sáng được chuyển thành dòng điện, âm thầm, trên mái nhà của hàng triệu người. Một cuộc cách mạng không có người lãnh đạo, không có tuyên ngôn, chỉ có giá cả. Chính vì nó không ồn ào, các nhà hoạch định đã không nghe thấy nó cho đến khi nó đã quá lớn để phớt lờ. Đó có lẽ là bài học lớn nhất từ Pakistan. Những thay đổi lớn nhất thường không đến từ các quyết định trên bàn hội nghị, mà từ hàng triệu quyết định nhỏ của những người bình thường, mỗi người chỉ đang cố tiết kiệm một khoản tiền. Khi một công nghệ đủ rẻ, nó không cần được thúc đẩy; nó tự lan ra, và nó lan nhanh hơn bất kỳ kế hoạch nào có thể theo kịp. Pakistan giờ đây đứng trước một lựa chọn không dễ: hoặc tái cấu trúc hệ thống điện lực để hòa nhập với mặt trời, hoặc tiếp tục gánh những khoản nợ của một mô hình đang lùi lại phía sau. Câu hỏi không còn là liệu mặt trời có thắng hay không. Câu hỏi là ai sẽ trả giá cho tốc độ của nó.