Đại hội Thể thao châu Á Aichi-Nagoya khép lại: Trung Quốc áp đảo, Singapore ghi dấu lịch sử và khoảng lặng trên khán đài

Đêm bế mạc Đại hội Thể thao châu Á tại Aichi-Nagoya diễn ra vào ngày 4 tháng 10, khép lại nhiều ngày tranh tài trên hàng chục bộ môn. Nhưng điều tôi nhớ nhất sau khi tắt màn hình không phải là màn trình diễn ánh sáng, mà là một chi tiết đã xuất hiện đến hai lần trong cùng kỳ đại hội: những hàng ghế trống trong phần diễu hành của các đoàn vận động viên, ở cả lễ khai mạc lẫn lễ bế mạc. Với một người đã theo dõi tám kỳ Thế vận hội và tám kỳ World Cup, sự lặp lại ấy không còn là chuyện nhỏ.

Tôi vốn không đuổi theo tin nóng. Cách tôi làm việc là kiểm chứng trước, viết sau, và chỉ cất tiếng khi đã chắc. Tôi không tin vào tin đồn, tôi tin vào nguồn đã đồng hành mình hai mươi năm. Lần này, tôi thấy có một câu chuyện hai mặt cần được kể cho trọn vẹn: thành tích của các vận động viên thì rực rỡ, còn khâu tổ chức và sức hút của sự kiện thì để lại nhiều câu hỏi.

Về thành tích, đại hội ghi nhận hơn 50 kỷ lục thế giới được thiết lập. Trung Quốc đứng đầu bảng tổng sắp với số huy chương vàng nhiều hơn gấp đôi Nhật Bản, đội chủ nhà xếp thứ hai. Khoảng cách đó nói lên một điều rất rõ: cấu trúc quyền lực của thể thao châu Á vẫn là một mô hình độc tôn ở đỉnh, nơi Trung Quốc không chỉ thắng mà còn thắng với biên độ khiến phần còn lại gần như không thể bám đuổi trong ngắn hạn. Khi một quốc gia sở hữu chiều sâu lực lượng trải đều trên hàng chục môn, số huy chương vàng trở thành hệ quả tất yếu của một nền tảng đào tạo quy mô, thay vì kết quả của vài cá nhân xuất sắc đơn lẻ.

Điều đáng nói là những kỷ lục ấy không tập trung ở một bộ môn duy nhất. Chúng trải khắp các nội dung, từ điền kinh đến cầu lông, từ golf đến các môn võ thuật và thể dục, cho thấy mặt bằng chung của thể thao châu lục đang được nâng lên. Khi nhiều quốc gia cùng lập kỷ lục, đó là dấu hiệu của một nền thể thao tiến bộ trên diện rộng, thay vì chỉ một vài cường quốc kéo cả châu lục đi lên.

Trong bức tranh ấy, Singapore nổi lên như một trường hợp đáng chú ý theo cách khác. Đoàn của họ ra về với 2 huy chương vàng, 9 huy chương bạc và 7 huy chương đồng, tổng cộng 18 tấm. Với một đoàn khoảng 91 thành viên bao gồm cả cán bộ, đây là con số biết nói. Nhưng điều khiến câu chuyện Singapore đáng nhớ hơn cả là cách họ giành được những tấm vàng ấy, và những gì chúng đại diện cho một nền thể thao nhỏ.

Shanti Pereira, chân chạy nước rút của Singapore, trở thành nữ vận động viên đầu tiên vô địch nội dung 200 mét hai lần tại một kỳ đại hội. Đây là kiểu thành tích mà tôi luôn dành sự tôn trọng đặc biệt, bởi nó đòi hỏi sự bền bỉ qua nhiều năm, chứ không phải một khoảnh khắc bùng nổ. Cô đã duy trì được đỉnh cao trong một khoảng thời gian đủ dài để biến nó thành một cột mốc lịch sử.

Ở môn cầu lông, Loh Kean Yew mang về tấm huy chương đơn nam đầu tiên cho Singapore. Ở môn golf, Shannon Tan cũng ghi dấu tấm huy chương đầu tiên. Những chữ "đầu tiên" ấy xuất hiện lặp đi lặp lại trong bản tin về Singapore, và tôi cho rằng đó là một cách kể chuyện có chủ đích: người ta đang dựng lên một câu chuyện về bước đột phá mang tính lịch sử, nơi mỗi tấm huy chương vừa là thành tích cá nhân, vừa là bằng chứng cho một nền thể thao đang chuyển mình.

Nhưng cấu trúc thì cần được nhìn cho thẳng. Hai tấm huy chương vàng của Singapore đến từ một chân chạy nước rút và một võ sĩ MMA. Đó là mô hình thành công dựa trên nền hẹp: một vài cá nhân kiệt xuất gánh cả bảng thành tích, thay vì một hệ thống trải đều trên nhiều môn. Với các quốc gia nhỏ, đây thường là con đường thực tế duy nhất, bởi nguồn lực có hạn buộc người ta phải chọn nơi để đầu tư. Nhưng nó cũng mang theo rủi ro cố hữu. Khi thành tích phụ thuộc vào số ít cá nhân, một chấn thương, một lần sa sút phong độ, hay đơn giản là một chu kỳ sự nghiệp khép lại, cũng đủ khiến cả bảng thành tích sụp đổ.

Danh hiệu vận động viên xuất sắc nhất của đại hội cũng cho thấy sự giao thoa giữa kinh nghiệm và tuổi trẻ. Ở nội dung nam, Puripol Boonson của Thái Lan được vinh danh, một cái tên đang lên đại diện cho thế hệ kế cận của điền kinh Đông Nam Á. Ở nội dung nữ, Yu Zidi của Trung Quốc giành danh hiệu khi mới 13 tuổi. Một vận động viên 13 tuổi đứng trên đỉnh cao của một kỳ đại hội châu lục là điều đáng kinh ngạc, nhưng đồng thời cũng là điều khiến tôi phải dừng lại suy nghĩ.

Tôi từng nhiều lần viết về việc các vận động viên trẻ bị đẩy vào nhịp thi đấu của người lớn khi cơ thể chưa hoàn thiện. Một tài năng 13 tuổi tỏa sáng là niềm tự hào, nhưng nếu không được quản lý cẩn trọng, nó cũng có thể trở thành một gánh nặng quá sớm. Lịch sử thể thao đầy những cái tên bùng nổ khi còn rất trẻ rồi lụi tàn trước khi kịp chạm tới độ chín. Việc tôn vinh một đứa trẻ là điều dễ dàng; việc bảo vệ em ấy trong mười năm tới mới là thử thách thật sự.

Về phía Singapore, một chi tiết nhân văn đáng chú ý là vai trò người cầm cờ của Marah Ishraf, thành viên đội rugby. Anh nói về việc đại diện cho "tất cả các môn thể thao của Singapore", một phát ngôn mang tính đại sứ hơn là một tuyên bố về thành tích. Trong các bản tin, những câu nói như vậy thường được đặt ở vị trí trang trọng, bởi chúng kết nối sự kiện với cảm xúc của người hâm mộ quê nhà.

Giờ đến phần mà tôi cho là quan trọng nhất, và cũng là phần dễ bị bỏ qua nhất: những gì diễn ra ngoài đường đua.

Đại hội này bị nhiều ý kiến phê bình về khâu tổ chức, đặc biệt là vấn đề chỗ ở và đi lại. Đây là kiểu chỉ trích không mới ở các sự kiện thể thao đa môn quy mô lớn, nhưng mức độ lặp lại của nó trong các bản tin cho thấy ban tổ chức đã để lại một vết gợn khó xóa. Khi chi phí tổ chức ngày càng lớn mà trải nghiệm của vận động viên và khán giả lại không tương xứng, câu hỏi về tính bền vững của mô hình đại hội truyền thống lại được đặt lên bàn.

Và rồi là chuyện những hàng ghế trống. Chi tiết này được nhắc đến ở cả lễ khai mạc lẫn lễ bế mạc, và tôi tin rằng nó không vô tình xuất hiện hai lần. Ở đây, tôi muốn nhắc lại một điều tôi từng viết trong những ngày bóng đá phải thi đấu trên sân không khán giả: mùa bóng vắng khán giả nhưng không bao giờ vắng tiếng tim đập. Nhưng sự vắng lặng ở một lễ diễu hành khai mạc hay bế mạc lại mang ý nghĩa khác. Nó không phải là hệ quả của một biến cố bất khả kháng; nó là dấu hiệu cho thấy sức hút của sự kiện đối với công chúng địa phương chưa đạt tới kỳ vọng. Một đại hội thể thao có thể đạt mọi chỉ tiêu chuyên môn, nhưng nếu khán đài không đầy, câu chuyện vẫn còn một khoảng lặng.

Cũng cần nói thêm một chi tiết mà tôi luôn để mắt trong các bản tin quốc tế: phần giới thiệu ở cuối bài, hướng người đọc xem trực tiếp hoặc theo yêu cầu trên nền tảng phát trực tuyến của nhà đài, kèm theo lời mời theo dõi các kênh mạng xã hội của bộ phận thể thao. Điều này cho thấy mục tiêu thương mại của nội dung: kéo người xem về nền tảng số. Tôi không phê phán điều đó, bởi đó là cách các cơ quan truyền thông tồn tại. Nhưng với tư cách người đọc, tôi luôn muốn phân biệt rõ đâu là bản tin trung lập và đâu là nội dung quảng bá được đóng gói như bản tin.

Điều khiến tôi chú ý trong toàn bộ sự kiện này nằm ở cách người ta kể câu chuyện. Các bản tin về đại hội dành sự tôn vinh cho vận động viên, nhưng đồng thời cũng dành không ít chỗ cho những chỉ trích về tổ chức. Đây là mô-típ quen thuộc của mọi kỳ đại hội: hai luồng cảm xúc song song, một ngợi ca con người, một phê bình bộ máy. Vấn đề là khi cả hai luồng cùng tồn tại, người đọc dễ bị dẫn dắt bởi phần cảm xúc mạnh hơn, và thường đó là phần ngợi ca.

Tôi muốn nói thẳng một điều, theo cách tôi vẫn thường nói với các đồng nghiệp trẻ: sai một chữ, nhớ cả đời — cái tên không chỉ là cái tên. Trong một đại hội đa môn với hàng nghìn vận động viên đến từ khắp châu lục, việc gọi đúng tên từng người là một nghi thức tôn kính tối thiểu. Tôi từng mắc lỗi này, và tôi đã trả giá bằng cả một tháng rà lại danh sách phiên âm. Khi bạn viết về một vận động viên 13 tuổi đến từ Trung Quốc hay một chân chạy đến từ Singapore, việc viết đúng tên họ là cách bạn thừa nhận họ tồn tại với tư cách một con người, thay vì một dòng trên bảng tổng sắp.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các kỳ đại hội lớn của tôi, có một quy luật lặp lại đáng chú ý: các sự kiện đa môn thường được đánh giá bằng hai thước đo khác nhau, và hai thước đo ấy hiếm khi trùng khớp. Thước đo chuyên môn nằm ở số kỷ lục, số huy chương, chất lượng cuộc đua. Thước đo công chúng nằm ở việc có bao nhiêu người thực sự ngồi trên khán đài, có bao nhiêu người bật tivi, có bao nhiêu người nhớ tên nhà vô địch vài tuần sau đó. Ở Aichi-Nagoya, thước đo thứ nhất đạt điểm cao. Thước đo thứ hai thì để lại một dấu hỏi.

Vậy điều gì đáng để chờ đợi phía trước? Đại hội lần tới sẽ được tổ chức tại Doha, Qatar vào năm 2030. Đây là một tín hiệu dài hạn về địa chính trị của các sự kiện thể thao: trọng tâm tổ chức đang dịch chuyển về khu vực Vịnh, nơi dòng vốn chủ quyền dồi dào có thể biến những đại hội quy mô lớn thành một phần trong chiến lược quảng bá quốc gia. Với thể thao châu Á, điều này mở ra cơ hội về hạ tầng và đầu tư, đồng thời đặt ra câu hỏi về bản sắc: liệu một đại hội được tổ chức ở một địa điểm xa trung tâm truyền thống có còn giữ được sợi dây kết nối với cộng đồng người hâm mộ khắp châu lục hay không.

Tôi không có câu trả lời chắc chắn cho câu hỏi ấy. Nhưng tôi biết mình sẽ theo dõi. Và tôi sẽ nhớ những gì đã diễn ra ở Aichi-Nagoya, không phải vì những tấm huy chương, mà vì những khoảng trống trên khán đài, thứ nhắc tôi rằng thể thao, dù ở đấu trường nào, vẫn luôn cần một điều giản dị: người ta phải muốn đến xem.