Bảng dữ liệu trống ở bóng chuyền nữ: khi phân tích không thể bắt đầu

Đêm mười một tháng Mười một, tại một khách sạn nhỏ ở quận Hồng Khẩu, Thượng Hải, tôi mở tập tin mà một biên tập viên trẻ gửi đến. Đó là bảng phân tích sau trận bán kết giải bóng chuyền nữ quốc gia Trung Quốc, trận đấu tôi vừa theo dõi từ khán đài. Tôi chờ những dòng số quen thuộc: tỉ lệ đập thành công, số pha chắn bóng mỗi hiệp, hiệu suất phát bóng, tỉ lệ phòng thủ. Tập tin mở ra và trống trơn. Không một con số, không một tên cầu thủ, không một mốc thời gian. Chỉ một dòng ghi chú: nguồn đầu vào không chứa nội dung nào có thể phân tích.

Tôi ngồi im rất lâu. Ba mươi năm theo bóng chuyền nữ, tôi quen với những bảng dữ liệu mỏng. Nhưng một bảng trống hoàn toàn thì chưa từng gặp. Và điều khiến tôi lạnh người hơn cả là cảm giác thôi thúc quen thuộc: lấp đầy khoảng trống bằng một cái gì đó, bất cứ thứ gì.

Mỗi bài nhận định sau trận đều đi qua một dây chuyền. Bước đầu tiên rút ra các điểm thông tin — tên giải, tên cầu thủ, tỉ số, thời điểm, nguồn tin. Bước thứ hai nhận những điểm đó và dựng thành các tầng phân tích: chiến thuật, dữ liệu, hệ thống thi đấu, cục diện đội bóng, luật lệ, xây dựng lực lượng, rủi ro, dư luận, chuỗi lan truyền của ngành.

Khi bước đầu trả về rỗng, bước sau có hai lựa chọn. Một là báo động và trả hồ sơ về. Hai là tự tạo nguyên liệu để dây chuyền không đứt. Lựa chọn thứ hai nguy hiểm hơn vẻ ngoài của nó, và nó xảy ra ở bóng chuyền nữ nhiều hơn bất cứ môn nào khác.

Sân vận động không bao giờ im lặng, chỉ có trái tim ta ngừng đếm nhịp. Khi dữ liệu không đến, cái im lặng ấy không nằm ở sân, nó nằm ở người viết.

Nếu bạn từng đọc một bài phân tích bóng chuyền nữ có vẻ đầy đủ — tỉ lệ đập, chỉ số chắn bóng, hiệu suất phát — hãy thử truy tìm nguồn của từng con số. Phần lớn sẽ dẫn bạn về một chỗ: không có gì. Ở giải nam, liên đoàn quốc tế và các giải vô địch quốc gia công bố bảng thống kê chi tiết đến từng pha bóng, cập nhật trong vài giờ sau trận. Ở giải nữ, cùng một ban tổ chức, cùng một nhà tài trợ kỹ thuật, nhưng độ chi tiết thường rơi mất một nửa.

Tôi đã kiểm tra điều này trong nhiều năm. Tại các kỳ Volleyball Nations League, dữ liệu của đội nữ và đội nam được thu bằng cùng một hệ thống, nhưng phần dữ liệu nữ thường thiếu các chỉ số nâng cao: tỉ lệ đỡ bước một hoàn hảo, hiệu quả tấn công theo từng vị trí, số pha phòng thủ nâng bóng. Ở các giải quốc gia, khoảng cách còn lớn hơn. Giải bóng chuyền nữ Trung Quốc mà tôi theo dõi có những trận đấu mà bảng thống kê chính thức chỉ ghi tỉ số từng hiệp và điểm của từng tay đập — không có gì về chuyền hai, không có gì về libero.

Bóng chuyền nữ không thiếu câu chuyện, nó thiếu hạ tầng ghi chép. Và khi hạ tầng ghi chép thiếu, phân tích chuyên sâu trở thành một trò diễn. Người viết bị đặt vào thế phải chọn giữa im lặng và bịa đặt. Phần lớn chọn cách thứ hai, vì im lặng không được trả tiền.

Một trận bán kết điển hình của giải nữ Trung Quốc cho thấy rõ điều này. Khán đài chật kín. Hai đội đánh năm hiệp, kéo dài gần ba giờ. Có những pha bóng đẹp đến mức cả nhà thi đấu đứng dậy. Nhưng khi trận kết thúc, thứ duy nhất được ghi lại tử tế là tỉ số. Không ai đo được tay đập chủ lực đã gánh bao nhiêu phần trăm số điểm trong hiệp quyết định. Không ai đếm được libero đã cứu bao nhiêu bóng trong tình huống phá phát. Những chi tiết ấy — thứ làm nên giá trị thật của trận đấu — trôi đi cùng tiếng vỗ tay.

Tôi bước vào một cuộc phỏng vấn tình cờ, nhưng rời đi với cả một thế hệ chưa được lắng nghe. Nhiều năm trước, tôi phỏng vấn một libero đã giải nghệ. Cô kể rằng trong suốt sự nghiệp, cô chưa từng được xem một bảng thống kê nào nói về mình. Người ta nhớ đến những tay đập ghi điểm, không ai nhớ người đã giữ cho bóng sống. Cô nói với tôi một câu mà tôi mang theo đến tận bây giờ: nếu không ai đếm, thì người ta tin rằng việc đó không tồn tại.

Đó là gốc rễ của vấn đề. Dữ liệu phục vụ việc phân tích, nhưng trước hết nó là cách một xã hội quyết định ai đáng được nhớ. Khi bảng thống kê nữ mỏng hơn bảng thống kê nam, nguyên nhân không nằm ở chuyên môn của các cô gái. Nó nằm ở một quyết định có từ trước khi trận đấu bắt đầu: rằng việc ghi lại chi tiết về họ là không cần thiết.

Ở cấp độ này, một bảng dữ liệu trống mang ý nghĩa lớn hơn một lỗi kỹ thuật. Nó là tấm gương, cho thấy điều mà chúng ta vẫn luôn che giấu dưới những bài viết trôi chảy.

Với bóng chuyền nữ Việt Nam, câu chuyện còn rõ hơn. Đội tuyển nữ quốc gia có những tay đập được người hâm mộ nhớ mặt gọi tên, nhưng số liệu chi tiết về hiệu suất của họ qua từng giải gần như không tồn tại công khai. Muốn biết một tay đập chủ lực đạt hiệu suất bao nhiêu phần trăm ở một kỳ giải Đông Nam Á, người viết phải tự ngồi đếm. Điều đó có nghĩa là mọi so sánh giữa các thế hệ, mọi tranh luận về ai hay hơn ai, đều dựa trên cảm tính.

Có một nghịch lý ở đây. Công nghệ để thu thập dữ liệu bóng chuyền chưa bao giờ rẻ và dễ tiếp cận đến thế. Camera tốc độ cao, phần mềm nhận diện pha bóng, cảm biến đặt trong bóng — tất cả đều đã có sẵn trên thị trường. Vấn đề không nằm ở công cụ. Vấn đề nằm ở quyết định phân bổ nguồn lực. Khi ngân sách hạn hẹp, ban tổ chức giải nữ là nơi bị cắt đầu tiên, và hệ thống thống kê là thứ bị cắt trước tiên trong số đó.

Tôi từng viết một cuốn sách chỉ bán được ba trăm bản. Trong đó, tôi dành bốn tháng gọi video cho một nữ vận động viên cầu lông đang bị kẹt trong bốn bức tường vì dịch bệnh. Không ai tài trợ cho việc ghi lại từng giấc mơ và nỗi sợ của cô. Thất bại thương mại đó dạy tôi một điều: những gì không tạo ra tiền thì hệ thống không ghi lại, và những gì không được ghi lại thì sớm muộn cũng bị coi là không tồn tại.

Với bóng chuyền nữ, cơ chế ấy vận hành ở quy mô công nghiệp.

So sánh với một trận bóng đá nam. Sau mỗi trận, bạn có hàng trăm chỉ số: quãng đường di chuyển, số đường chuyền quyết định, tỉ lệ tranh chấp thành công, bản đồ nhiệt. Với bóng chuyền nữ, ngay cả những giải được truyền hình toàn cầu vẫn thiếu phần lớn các chỉ số nâng cao ấy. Người hâm mộ muốn tranh luận về việc ai là chuyền hai hay nhất giải phải dựa vào cảm giác, không phải số liệu. Cuộc tranh luận ấy vẫn diễn ra, sôi nổi không kém, nhưng nó dựa trên ký ức tập thể.

Ký ức tập thể đôi khi công bằng hơn bảng số. Nhưng nó cũng dễ bị thao túng. Khi không có dữ liệu, người viết có toàn quyền quyết định câu chuyện. Và quyền lực ấy thường được dùng để tô vẽ những gì đã quen thuộc, chứ không phải để khám phá những gì bị bỏ quên.

Tôi biết điều này vì tôi đã từng ở cả hai phía. Có những bài tôi viết khi còn trẻ, tràn đầy con số, mà sau này nhìn lại tôi không chắc mình lấy chúng từ đâu. Tôi không cố ý bịa. Tôi ước lượng. Tôi nhớ mờ rồi viết thành chắc. Đó là cách một bảng trống biến thành một bảng đầy mà không ai kiểm chứng được.

Trong kỳ chuyển nhượng, vấn đề này trở nên trầm trọng hơn. Tin đồn chuyển nhượng ở bóng chuyền nữ lan nhanh hơn tốc độ xác minh. Một tay đập được cho là sẽ chuyển đến một câu lạc bộ lớn, và ngay lập tức xuất hiện những bài phân tích về việc cô sẽ ăn khớp thế nào với hệ thống mới — dù chưa ai xác nhận thương vụ, dù chưa ai có dữ liệu về cô ở giải đấu mới. Những bài ấy không sai về mặt kỹ thuật. Chúng chỉ rỗng về mặt bằng chứng.

119 ngày viết nhật ký, tôi học được rằng thời gian không đứng yên, chỉ có con người chọn dừng lại. Một bảng dữ liệu trống cũng giống một khoảng thời gian dừng lại. Điều ta làm tiếp theo mới quan trọng.

Ở đây tôi phải nói ngược lại chính mình. Nhiều đồng nghiệp cho rằng bảng trống là thảm họa, rằng phải lấp nó bằng bất cứ giá nào để bài viết được hoàn chỉnh. Tôi cho rằng bảng trống đôi khi trung thực hơn bảng đầy. Một bài viết thừa nhận rằng nó không có đủ số liệu để kết luận đáng tin hơn một bài viết tràn đầy con số không nguồn. Trong một ngành mà ai cũng muốn tỏ ra mình biết, sự thừa nhận không biết là một hành động can đảm.

Nhưng sự trung thực ấy không được phép trở thành cái cớ để bỏ mặc bóng chuyền nữ. Nếu mỗi lần dữ liệu trống, người viết lại gật đầu chấp nhận và đi làm việc khác, thì bóng chuyền nữ sẽ mãi nằm trong khoảng trống ấy. Sự khiêm cung đúng đắn không phải là đầu hàng trước dữ liệu thiếu, mà là đòi hỏi dữ liệu tốt hơn.

Tôi đã sai khi nghĩ rằng kể chuyện cảm xúc là đủ. Cảm xúc không thay thế được bằng chứng. Một câu chuyện hay về một libero vẫn cần một con số để đứng vững. Và nếu hệ thống không cung cấp con số ấy, việc của người viết là đi tìm nó — ngồi lại sau trận, đếm bằng mắt, ghi bằng tay, gọi cho huấn luyện viên, hỏi từng người.

Đó là điều tôi học được sau đêm ở Hồng Khẩu. Tôi không lấp bảng trống. Tôi gọi cho ba người. Tôi xem lại băng ghi hình hai lần. Tôi tự đếm từng pha bóng.

Bóng chuyền nữ xứng đáng có một hạ tầng dữ liệu ngang với chất lượng của những pha bóng mà các cô gái tạo ra. Mỗi bảng trống là một lời nhắc rằng việc ghi lại cũng là một hình thức tôn trọng. Chúng ta đang ở giai đoạn mà một số giải đấu bắt đầu đầu tư vào hệ thống thống kê cho đội nữ, và đó là dấu hiệu đáng mừng. Nhưng thay đổi thật sự sẽ đến khi khán giả bắt đầu đòi hỏi con số, khi nhà tài trợ bắt đầu trả tiền cho dữ liệu, và khi người viết từ chối lấp khoảng trống bằng trí tưởng tượng.

Tôi viết tiểu sử cho những người phụ nữ không biết mình là huyền thoại. Và tôi bắt đầu bằng việc đếm chính xác từng pha bóng của họ.